Barnamenning - Mikil­vægt samkenndarafl

Barnamenning hefur lengi verið tengd vorinu og sumardeginum fyrsta, þegar líf og gleði færist yfir samfélagið og börn fá aukið rými til að njóta þess að vera úti, í leik og sköpun. Á höfuðborgarsvæðinu hefur Barnamenningarhátíð Reykjavíkur verið haldin á þessum tíma þar sem boðið hefur verið upp á fjölbreytta viðburði fyrir börn og fjölskyldur. Í ár voru Barnamenningardagar haldnir í fyrsta sinn í flestum sveitarfélögum á Suðurlandi dagana í kringum sumardaginn fyrsta og þóttu þeir heppnast einstaklega vel. Víða um landshlutann fylltust hús, skólar og menningarstaðir af lífi þar sem börn og ungmenni fengu tækifæri til að taka þátt í fjölbreyttum viðburðum, skapa, leika sér og njóta menningar.

Sú upplifun sem birtist á Barnamenningardögum endurspeglar vel hvað barnamenning er í raun. Hún verður til þegar börn fá að skapa, leika sér og taka þátt. Í grunninn má sjá hana í þremur einföldum myndum: sem menningu fyrir börnin, með börnum og skapaða af börnum. Fyrst og fremst er barnamenning þó fallegt, flæðandi afl og er listsköpun barna eitt þeirra öflugasta eðlislæga tjáningarform. Það er mikilvægt að veita barnamenningu umvefjandi stuðning þar sem henni er skapaður vettvangur fyrir öll börn til að njóta sín og finna til ánægju í skapandi athöfnum. Við sjáum að þegar börn fá að skapa og vinna saman hefur það áhrif á hvernig þau tengjast öðrum og skilja hvert annað. Með því móti ýtir barnamenningin undir félagslegan þroska barna og auðgar líf þeirra á gleðilegan og gefandi hátt. Hún hefur einnig áhrif á samfélagið í heild bæði í dag og til framtíðar, og leggur grunn að því að börn verði virkir og ábyrgir þátttakendur síðar á lífsleiðinni.

Þegar börn fá rými til að tjá sig og vera virkir þátttakendur í samfélaginu verða til hugmyndir, tengsl og upplifanir sem annars hefðu ekki komið fram. Það er einmitt á slíkum augnablikum sem barnamenningin verður lifandi afl. Þegar við hin hlustum á börn þá opnast oft ný sýn á heiminn. Enda nálgast börn hlutina af forvitni, hugrekki og sköpunarkrafti sem minnir okkur hin á mikilvægi þess að vera forvitin um lífið, sýna hugrekki til að fara út fyrir okkar eigin þægindaramma, leika okkur í veruleikanum og þannig mynda dýpri og jafnvel óvænt tengsl og þannig öðlast virkari og öflugri samkennd.

Barnamenning og samkenndin

Það er eitt að ræða mikilvægi barnamenningar fyrir þroska barna, en annað að líta á hana sem þátt í að efla samkennd í samfélaginu í heild. Þetta verður sérstaklega áberandi þegar horft er til þess að samkennd meðal íslenskra ungmenna virðist fara minnkandi, samkvæmt niðurstöðum PISA. Það er mikilvægtað bregðast við því, enda er samkenndin talin lykilþáttur í lýðræðislegu og umburðarlyndu samfélagi.

Í hraða nútímans þar sem samfélagið er síbreytilegt og tæknin í stöðugri þróun má líta á samkennd sem einn af mikilvægustu hæfniþáttum samtímans, jafnvel eins konar „skynfæri“ sem hjálpar okkur að skilja hvert annað. Samkennd er ekki fastmótaður eiginleiki heldur mótast hún í samskiptum og með reynslu. Barnamenning skapar einmitt þannig rými, þar sem börn fá tækifæri til að setja sig í spor annarra, deila upplifun og tengjast hvert öðru í gegnum sköpun og leik. Það er tilefni til að huga að því hvernig við getum markvisst ræktað samkennd í samfélaginu, og þar eru börnin ef til vill okkar bestu kennarar.

Barnamenning á stafrænum miðlum

Það er einnig vert að nefna að í dag fer sífellt stærri hluti barnamenningar fram á stafrænum miðlum, sem hefur óneitanlega áhrif á hvernig börn leika sér, læra og tjá sig. Þessi þróun hefur bæði kosti og áskoranir í för með sér enda sýna rannsóknir að óheilbrigð notkun skjás virðist hafa bein áhrif á dvínandi samkennd barna.

Á sama tíma eru börn ekki aðeins neytendur heldur virkir þátttakendur í stafrænu umhverfi, þar sem þau skapa og móta eigin menningu. Því felast einnig tækifæri í að nýta stafræna miðla á skapandi og meðvitaðan hátt, þannig að þeir styðji við tengsl, tilfinningaþroska og samkennd.

Með því að tengja barnamenningu og listsköpun við stafrænt umhverfi má t.d. skapa vettvang sem bæði styður við þroska barna og virkari þátttöku þeirra í samfélaginu ásamt því að þróa stafræna menningu á uppbyggjandi hátt.

Barnamenning mikilvæg rödd í samfélaginu

Það er mikilvægt að styrkja barnamenningu um land allt, umvefja hana og lyfta henni upp. Það er gert með auknu rými fyrir sköpun í námi og samfélagi þar sem raddir barna fá að óma enn sterkar í gjörðum, orðum og listum. Það er gleðilegt að segja frá því að Suðurlandið hefur tekið mikilvæg skref í þessa átt. Þar má m.a. nefna Skjálftann, hæfileikakeppni ungmenna á Suðurlandi, sem hefur verið skilgreint sem áhersluverkefni í Sóknaráætlun Suðurlands. Unnið er að því að innleiða verkefnið í alla grunnskóla á Suðurlandi fyrir vorið 2027 og þannig efla þátttöku barna og ungmenna í skapandi starfi.

Ávinningur slíks verkefnis sést best þegar börn standa saman á sviði, deila hugmyndum, hlusta hvert á annað og skapa eitthvað nýtt. Þar verður samkenndin hluti af ferlinu án þess að sérstaklega þurfi að kenna hana og flæðir áfram inn í daglegt líf, nám og störf. Slík nálgun endurspeglast einnig í öðrum verkefnum á svæðinu þar sem sveitarfélög hafa lagt áherslu á að virkja götuleikhús og listasmiðjur í unglingavinnu, sem og Barnamenningardaga.

Suðurlandið er kröftugt og iðandi af lífi, list og menningu og samfélögin samofin djúpri tengingu við náttúruna sem er skapandi í sjálfri sér; náttúran og sköpunin er alltumlykjandi. Með hækkandi sól var send út hvatning til allra sveitarfélaga á Suðurlandi um að lyfta barnamenningunni enn frekar upp og með því ljá börnum rödd sem í leiðinni gleður, þroskar og styrkir samkenndarvöðva samfélagsins.

Oft er sagt að heilt þorp þurfi til að ala upp eitt barn. Sú hugmynd á vel við í samhengi barnamenningar, þar sem samfélagið í heild; skólar, fjölskyldur, sveitarfélög og menningarlíf tekur þátt í að skapa rými fyrir börn til að þroskast og láta rödd sína heyrast. Kannski snýst þetta að lokum um einfalda hluti eins og að gefa sér tíma til að hlusta, að skapa rými þar sem börn fá að vera þau sjálf og leyfa hugmyndum þeirra að vaxa. Það er þar sem tengslin verða til og samkenndin fær að dafna. Að njóta barnamenningar er ekki bara réttur barna heldur einnig réttur okkar allra. Það eru börnin sem minna okkur á mikilvægi náungakærleikans, heiðarleikans og samkenndarinnar.

Með barnamenningu opnum við augu okkar fyrir litadýrð mannlífsins og minnum okkur á það sem skiptir mestu máli.

Gleðilega Barnamenningarhátíð!

Halldóra Rut Baldursdóttir, leikkona og verkefnastjóri Skjálftans á Suðurlandi.

Lína Björg Tryggvadóttir, sjávarbyggðafræðingur og verkefnastjóri hjá Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga.