Að byggja fyrir fólk eða…

Í Morgunblaðinu 2. maí er stórmerkilegt viðtal við spænskan arkitekt, Rafael Campos de Pinho sem búið hefur hér á landi í 20 ár og fylgst með þeirri skipulags- og húsbyggingarstefnu sem ríkt hefur á höfuðborgar­svæðinu, einkum í Reykjavík á þessu tímabili. Álíka viðhorf og hjá honum hafa að vísu komið nýlega fram hjá þeim Magnúsi Skúlasyni og Pétri Ármannssyni arkitektum og Páli Líndal umhverfissálfræðingi gagnvart þeirri ómanneskjulegu og græðgisvæddu skipu­lags- og húsbygg­ingar­­stefnu sem hér hefur ráðið ríkjum það sem af er þessari öld.

Fjárhagslegur töflureiknir - hrapaleg mistök

Í þessu viðtali segir arkitektinn m.a.: „Þróun síðustu ára hefur mótast af ákveðinni aðferðafræði og kennisetningum sem taka mið af tæknilegum takmörkunum. Stríð gegn bílum, hjól handa öllum, götur mótaðar af beygjuradíusum fyrir stærri slökkviliðsbíla vegna þess að hærri og þéttari byggingar krefjast stærri bíla fyrir slökkviliðið. Úthliðar húsanna eru klæddar flötum álplötum, vegna þess að sérfræðingarnir segja að það sé tilvalið á Íslandi, endingargott og lítið viðhald, en leiðinlegt frá fyrsta degi.

Hver ákvörðun virðist skynsamleg ein og sér en samanlagt mynda þær sálarlausa blöndu af byggingarstöðlum sem passa fullkomlega inn í fjárhagslegan töflureikni. Niðurstaðan blasir við um allt höfuðborgarsvæðið. Byggingar sem uppfylla hvert einasta viðmið á gátlistanum en mistakast hrapallega við staðarmyndun.”

Þrjátíu ára gagnrýni

Meira en þrír áratugir eru liðnir síðan ég hóf að vekja athygli á að víða væri verið að byggja íbúðar­hús­næði sem ekki tæki tillit til veðurfars og landfræðilegrar legu þar sem í slíkum hverfum væri vindur magnaður upp og skuggavörp sköpuðu myrkvaðar íbúðir og óvistleg útivistarsvæði auk þess sem þökin væru eins og safnþrær á vatn, snjó og óhreinindi. Þá væri verið á hækka íbúðarhús umfram vellíðunarmörk hjá mörgu fólki, einkum börnum. Loks væri ekkert tillit tekið til þess hvernig hin eldri íbúðarbyggð hefði þróast hér mestan hluta 20. aldarinnar. En í reynd hefur ekkert tillit verið tekið til þeirra þátta, raunar þvert á móti. Er nú svo komið að stór hluti þeirra íbúða sem byggðar hafa verið á síðustu 10 árum seljast ekki, þrátt fyrir við­varandi skort á húsnæði og fjölgun fólks. Meira og minna allar íbúðir sem byggðar hafa verið á svo­kölluðum þéttingarreitum eru í sálarlausum, einsleitum gámastíl og á forsendum græðgisvæðingar lóða og húsbygginga.

Hvar búa þeir sem ábyrgð bera?

Ein spurning öðrum fremur hefur oft leitað á mig: Hvar búa þeir sem ábyrgð bera þeim skipu­lagslega hryllingi sem blasir víða við og Rafel Campos lýsir svo vel? Í hvaða hverfum og húsum búa þeir stjórn­málamenn, skipulagsfræðingar, arkitektar, lóðakaupendur, húsnæðisbraskarar o. fl, sem ábyrgð bera á þessari uppbyggingu húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu síðasta aldarfjórðung­inn? Eru þeir búandi í þessum forljótu, “þaklausu” og hálfmyrkviðu “maurabúum” sem þeir hafa ætlað öðru fólki að búa í? Mig grunar að svo sé almennt ekki. Og hefur einhvern tíma verið spurt um álit væntan­legra íbúa í þeim andlausu risablokkum sem verið er að hrúga upp nálægt eða í kringum væntanlega Borgarlínu? Hvet ég til þess að könnun verði gerð á hvernig þessum málum er háttað, annaðhvort af stofn­unum, fjölmiðlum eða íbúasamtökum.

Lokaorð

Stutt er í kosninga til sveitarstjórna og fróðlegt er að vita hvort nýir fulltrúar ætla að halda áfram á sömu braut og hingað til á þeim svæðum sem nú er verið að skipuleggja íbúðabyggð á. Fyrir hálfri öld bjó ég í Uppsala í Svíþjóð í nýlegu hverfi sem var byggt upp með 3-4 hæða tiltölulega ódýrum blokkum, þar sem sólar gat gætt bæði úti og inni og öryggi og vellíðan var í fyrirrúmi. Og enn er byggt í svipuðum stíl í þessari fallegu 180 þúsund manna borg, sjá https://www.bonava.se/om-oss/press/2025/6/bonava-startar-produktion-av-47-bostader-i-centrala-uppsala.

Höfundur er veðurfræðingur.