Vindorka á Mel­rakka­sléttu – próf­steinn á for­gangs­röðun okkar til fram­tíðar

Spurningin um hvort fórna eigi ósnortinni náttúru Íslands fyrir skammtímagróða er ekki lengur fjarlæg. Hún blasir nú við okkur skýr og óumflýjanleg í tengslum við áform um vindorkuver á Melrakkasléttu. Því er rétt að spyrja: ætlum við að verða kynslóðin sem brást náttúrunni — eða sú sem stóð vörð um hana?

Ákvarðanir sem varða land og náttúru skilja eftir sig spor sem erfitt er að vinda ofan af. Þess vegna skiptir hvert skref máli áður en endanleg ákvörðun er tekin. Við stöndum frammi fyrir afdrifaríku vali: viljum við verja náttúruna til framtíðar — eða fórna henni.

Melrakkaslétta er ekki aðeins slétta á korti heldur víðerni, búsvæði, vatnasvið og órjúfanlegur hluti af lífsgæðum fólks. Nú eru uppi áform sem gætu breytt þessu einstaka svæði til frambúðar.

Áform um vindorkuver á Melrakkasléttu sýna þetta svart á hvítu. Gert er ráð fyrir að reisa stórt iðnaðarsvæði, yfir 200 MW vindorkuver með allt að 30–40 vindmyllum sem rísa í um 200 metra hæð, á einu af síðustu og stærstu ósnortnu víðernum Evrópu.

Melrakkaslétta er þannig orðin prófsteinn á forgangsröðun okkar sem þjóðar. Sveitarfélagið á ekki að selja náttúruna. Það á að verja hana.

Í húfi er eitt af stærstu og afdrifaríkustu málum náttúruverndar á Íslandi. Ákvarðanir sem teknar eru í dag munu marka spor sem sjást ekki bara næstu ár, heldur næstu áratugi og jafnvel aldir. Hér er ekki um smávægilegar breytingar að ræða, heldur grundvallarbreytingu á því hvernig landið lítur út og hvað við sem þjóð stöndum fyrir.

Það er ekki valkostur að fórna náttúru Íslands fyrir skammtímagróða. Það er skylda okkar að standa vörð um náttúru og auðlindir landsins — ekki aðeins fyrir okkur sjálf, heldur fyrir komandi kynslóðir. Sú ábyrgð verður ekki tekin til baka þegar landinu hefur verið raskað.

Vindorkuver eru gjarnan kynnt sem „græn lausn“. Sú mynd er villandi. Mannvirkin sem áformuð eru á Melrakkasléttu eru hvorki lítil né saklaus, heldur risavaxin og umfangsmikil iðnaðarvirki sem breyta landslagi, ásýnd og lífríki til frambúðar. Þegar farið er í slíkar framkvæmdir er ekki aftur snúið — skaðinn er skeður.

Umfang framkvæmdarinnar er verulegt. Til að reisa vindorkuver þarf að leggja vegi, raska landi, steypa risavaxnar undirstöður úr stáli og steypu sem standa eftir um ókomna tíð. Þetta eru ekki tímabundin inngrip heldur varanleg ummerki í landslagi sem áður var ósnortið.

Melrakkaslétta er flatlend og einmitt það er eitt helsta megineinkenni og aðdráttarafl svæðisins. Vindmyllur af þessari stærðargráðu sjást í tugi kílómetra fjarlægð og breyta ásýnd landsins langt út fyrir sjálft framkvæmdasvæðið. Þær blikka, snúast og gleypa hreinlega sjónsviðið. Þetta er ekki lengur sama náttúra — þetta er iðnvætt landslag.

Slík framkvæmd myndi raska landslagi, ógna dýralífi og veikja það sem gerir svæðið verðmætt: kyrrðina, víðernin og hina óspilltu ásýnd. Hún myndi grafa undan ferðaþjónustu, skerða lífsgæði íbúa og setja hættulegt fordæmi — að ósnortin svæði séu einfaldlega til sölu.

Mengunarhætta og ógn við viðkvæmt dýralíf

Eitt það dýrmætasta sem við eigum er vatnið. Fyrirhugað vindorkusvæði er í hættulega mikilli nálægð við vatnsverndarsvæði vatnsveitu Kópaskers og nágrennis. Jarðlög Melrakkasléttu einkennast af nútímahraunum, opnum sprungum og miklu grunnvatnsstreymi, aðstæðum sem gera svæðið viðkvæmt fyrir mengun. Slík nútímahraun njóta sérstakrar verndar samkvæmt 61. gr. laga um náttúruvernd nr. 60/2013, þar sem eldhraun sem myndast hafa eftir síðjökultíma eru skilgreind sem verndaðar jarðminjar. Af því leiðir að stjórnvöldum ber að gæta sérstakrar varúðar við ákvarðanatöku sem getur raskað slíkum svæðum. Vísindamenn hafa þegar varað við því að jarðrask á svæðinu geti haft alvarlegar og varanlegar afleiðingar fyrir grunnvatn. Mengun, hvort sem hún stafar af örplasti, olíum eða öðrum efnum sem fylgja slíkum iðnaðarinnviðum, er óafturkræf.

Melrakkaslétta er eitt mikilvægasta fuglasvæði landsins. Innan fyrirhugaðs framkvæmdasvæðis er alþjóðlega mikilvægt fuglasvæði (Important Bird Area, IBA), skráð af Náttúrufræðistofnun Íslands í náttúruminjaskrá. Þar að auki hefur nyrsti hluti Melrakkasléttu verið settur á framkvæmdaáætlun hennar (B‑hluta), sem undirstrikar hátt verndargildi svæðisins.

Á þessu svæði eru meðal annars eitt helsta varpsvæði rjúpu á Íslandi og mikilvæg búsvæði fálka, himbrima og fjölda mófugla. Þá hefur verið bent á að hljóð- og titringsáhrif vindmylla séu ekki fullrannsökuð, sérstaklega á tíðnisviðum sem mannseyra nemur ekki, en geta haft áhrif á fugla og önnur dýr. Reynslan frá öðrum löndum sýnir að stórar vindmyllur geta haft gríðarleg og varanleg neikvæð áhrif á fuglalíf, skaða sem ekki verður bættur með mótvægisaðgerðum á blaði.

Stjórnsýsla án stefnu — enginn lagarammi um vindorkuver

Við blasir mikilvægt stjórnsýslulegt vandamál: Alþingi hefur ekki samþykkt heildstæða stefnu né skýran lagaramma um meðferð vindorkuverkefna innan verndar- og orkunýtingaráætlunar (Rammaáætlunar). Á meðan svo er, skortir skýran ramma um hvernig meta eigi slík áform, bera þau saman og taka upplýstar ákvarðanir um staðsetningu, umfang og heildaráhrif vindorkuverkefna.

Við þessar aðstæður er óásættanlegt að sveitarfélög — þar á meðal Norðurþing — fari af stað í að kynna og undirbúa áform um að heimila einkaaðilum að reisa risavaxna vindorkugarða á viðkvæmum og verðmætum svæðum eins og Melrakkasléttu. Slík framganga grefur undan vandaðri stjórnsýslu, veikir lýðræðislega ákvarðanatöku og eykur hættu á að stórar og óafturkræfar ákvarðanir séu teknar án heildarsýnar og skýrrar ábyrgðar. Það er skortur á stefnu og það felur í sér slæma stjórnsýslu.

Þrátt fyrir fullyrðingar um nauðsyn framkvæmdarinnar skortir rökstuðning fyrir því að reisa svo umfangsmikið vindorkuver á Íslandi á næstu árum, hvað þá á svæði sem nýtur jafn mikils verndargildis. Um vindorkumannvirki þurfa að gilda sömu reglur og um aðrar stórar virkjanaframkvæmdir — áhrif þeirra á náttúru og umhverfi þarf að rannsaka áður en ákvarðanir eru teknar. Takmarkaðar rannsóknir hafa verið gerðar á svæðinu, sem vekur alvarlegar spurningar um hvort forsendur ákvarðanatöku séu nægilega traustar.

Óafturkræf áhrif á náttúru og samfélög

Sú staðreynd að áform um stórfellda iðnaðaruppbyggingu séu nú til skoðunar á svæði með þessa formlegu verndarstöðu vekur upp alvarlegar spurningar um forgangsröðun og ábyrgð stjórnvalda í náttúruvernd.

Ferðaþjónusta á Íslandi byggir að verulegu leyti á ósnortinni náttúru landsins, sem er eitt helsta samkeppnisforskot þjóðarinnar á alþjóðavettvangi. Náttúran er ástæða þess að fólk ferðast hingað hvaðanæva að úr heiminum. Þessi sérstaða er grunnur að mikilvægri efnahagslegri stoð og því brýnt að raska henni ekki með óafturkræfum hætti. Að fórna þessari sérstöðu er ekki framsýni — það er skammsýni.

Forgangsröðunin ætti að vera augljós: vernd ósnortinnar náttúru og langtímahagsmunir þjóðarinnar verða að vega þyngra en skammtímahagsmunir og óljós loforð um aukna orkuframleiðslu. Samt virðist sem við séum tilbúin að fórna því sem gerir Ísland einstakt — jafnvel á svæðum sem eru kynnt sem helstu ferðamannaperlur landsins.

Sjaldan er rætt um takmarkaðan líftíma vindmylluspaða, þótt hann sé oft aðeins um 20–25 ár, stundum styttri. Eftir það verða spaðarnir að úrgangi og í reynd oft skornir niður og urðaðir á staðnum, enda eru þeir yfirleitt tugir metra á lengd, vega mörg tonn og eru ekki auðfluttir. Við slit dreifa spaðarnir örplasti út í umhverfið; yfir heiðar, beitar- og ræktarlönd, í vatnsföll og drykkjarvatn og að lokum til sjávar. Þetta er ekki byrði sem hverfur, hún flyst einfaldlega til framtíðar.

Slíkar framkvæmdir hafa ekki bara áhrif á náttúru — þær hafa áhrif á samfélög. Reynslan sýnir að verkefni af þessu tagi geta klofið lítil samfélög og skapað langvarandi ágreining. Óánægja heimamanna hefur komið skýrt fram og veruleg andstaða er til staðar. Margir upplifa að verið sé að þrýsta framkvæmdum í gegn án nægilegrar sáttar og þvert á miklar efasemdir.

Fyrir okkur sem búum á svæðinu snýst þetta einnig um daglegt líf, veruleika sem blasir við á hverjum degi. Fólk velur sér búsetu í dreifbýli til að njóta kyrrðar, víðerna og nálægðar við náttúruna. Vindorkuver breyta því umhverfi. Hávaði, skuggaflökt og stöðug sjónræn truflun hafa raunveruleg áhrif á lífsgæði og heilsu bæði fólks og dýra.

Raunverulegur ávinningur slíkra framkvæmda er oft ofmetinn; varanlegu eða staðbundnu störfin eru fá, óvissa er um raunverulegan efnahagslegan ávinning og aukin þörf er á innviðum og tengingum. Erum við tilbúin að fórna svo miklu fyrir svo lítið?

Ástæða er til að staldra sérstaklega við þá staðreynd að orkuframleiðsla á þessu svæði færist í hendur erlends fyrirtækis sem starfar á markaði þar sem fjárhagsleg sjónarmið ráða miklu. Þá er hætta á að ákvarðanir taki mið af slíkum markmiðum fremur en langtímahagsmunum samfélags og náttúru. Í því samhengi verður að horfa til aðkomu samfélagsins, ábyrgðar og þess hverjir muni á endanum njóta ávinningsins.

Valið sem við stöndum frammi fyrir

Ísland býr nú þegar yfir öflugum endurnýjanlegum orkugjöfum. Á sama tíma bendir margt til verulegrar sóunar og óhagkvæmni í orkunýtingu. Í því ljósi vaknar óhjákvæmilega sú spurning hvort raunverulega sé þörf á að fórna ósnortnum víðernum — eða hvort réttara væri að líta fyrst í eigin barm.

Spurningin er einföld: erum við tilbúin að fórna því sem gerir Ísland einstakt — fyrir lausnir sem eru hvorki jafn einfaldar né jafn „grænar“ og þær eru sagðar vera?

Fyrir mér er svarið afdráttarlaust: NEI.

Tími undanlátssemi er liðinn. Nú þarf að segja hlutina eins og þeir eru — hátt og skýrt! Við verðum að velja langtímahagsmuni fram yfir skammtímagróða og verja náttúruna áður en það er um seinan.

Árdís H. Jónsdóttir

Höfundur býr í Öxarfirði, starfar í landbúnaði og náttúruvernd, er búvísundur að mennt og skipar 10. sæti á V‑lista velferðar í Norðurþingi.