Ár­leg ó­vissa um NPA samninga er óboðleg

Notendastýrð persónuleg aðstoð, NPA, er það þjónustuform sveitarfélaga sem gerir fötluðu fólki kleift að vera við stjórnvölinn í eigin lífi. NPA byggir á hugmyndafræðinni um sjálfstætt líf: að fatlað fólk hafi sjálft stjórn á því hver veitir aðstoðina, hvenær hún er veitt og hvernig hún nýtist í daglegu lífi.

Þetta er ekki gæska sveitarfélaga eða sértækt tilraunaverkefni. NPA er lögfest þjónustuform sem byggir á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem nú hefur verið lögfestur hér á landi.

Sveitarfélög gera NPA-samninga við fatlaða einstaklinga. Í þeim er meðal annars kveðið á um þann tímafjölda sem viðkomandi hefur til að ráða aðstoðarfólk og skipuleggja aðstoð sína. Í dag eru þessir samningar almennt gerðir til eins árs í senn og renna út um hver áramót.

Árleg endurnýjun er óhagkvæm og sein í framkvæmd

Þetta skapar árlega óvissu sem er bæði óþörf og íþyngjandi. Sveitarfélögin vita hvenær samningarnir renna út. Því mætti ætla að endurnýjun væri undirbúin tímanlega og að nýir samningar lægju fyrir tímalega í lok hvers árs. Raunin er þó oft önnur.

Sem dæmi má nefna að nú í lok apríl er enn ekki búið að endurnýja 10 af þeim 70 NPA-samningum sem eru í umsýslu hjá NPA miðstöðinni. Langflestir þeirra eru hjá Hafnarfjarðarbæ, eða átta samningar.

Samkvæmt lögum á þjónusta við fatlað fólk að vera samfelld. Greiðslur stöðvast því almennt ekki þótt samningur hafi ekki verið endurnýjaður formlega. En það breytir ekki þeirri staðreynd að þegar samningur rennur út um áramót skapast óöryggi hjá fólki sem byggir allt sitt daglega líf á þessari aðstoð.

Fyrir marga NPA-notendur er þetta ekki formsatriði. Þetta snýst um það hvort hægt sé að halda heimili, halda starfsfólki, sækja vinnu eða nám, sinna fjölskyldu og lifa lífi sínu á eigin forsendum. Það er óboðlegt að fólk fari inn í jól og áramót með þá tilfinningu að grunnforsenda sjálfstæðs lífs þess sé komin í laust loft.

Núverandi fyrirkomulag veldur óþarfa álagi, kostnaði og tíma

Árviss endurnýjun er heldur ekki aðeins álag fyrir NPA-notendur. Hún er líka óhagkvæm stjórnsýsla. Í greiningu HLH ráðgjafar á málaflokki fatlaðs fólks hjá Reykjavíkurborg kemur fram að 15 ráðgjafar hafi komið að gerð 40 NPA-samninga. Þar er einnig bent á að mikið álag skapist í lok hvers árs vegna endurnýjunar NPA- og beingreiðslusamninga. HLH lagði því til að gildistími slíkra samninga yrði tvö ár í stað eins árs og að endurnýjun færi fram bæði um mitt ár og í lok árs.

Það er skref í rétta átt. En það leysir ekki grundvallarvandann. Ef stuðningsþörf einstaklings er varanleg, og ekkert hefur breyst sem kallar á nýtt mat, hvers vegna þarf þá að endurgera samninginn ár eftir ár?

Starfshópur stjórnvalda um heildarendurskoðun laga um þjónustu við fatlað fólk hefur þegar lagt til skynsamlegri leið. Þar er lagt til að nýr NPA-samningur gildi fyrst í 12 mánuði, en að við endurnýjun verði gerður ótímabundinn samningur með endurskoðunar- og uppsagnarákvæðum. Með öðrum orðum: prófun og þétt eftirfylgd í byrjun, síðan stöðugleiki.

Þetta er nákvæmlega sú leið sem NPA miðstöðin telur eðlilega. Fyrsti samningur getur verið til eins árs á meðan reynsla kemst á framkvæmdina. Að því loknu á samningurinn að verða ótímabundinn, með reglulegu stöðumati og skýrum heimildum til breytinga ef aðstæður breytast.

Eftirlit hverfur ekki með ótímabundnum samningi

Slíkt fyrirkomulag þýðir ekki að eftirlit hverfi. Þvert á móti. Í NPA-samningum eru þegar ákvæði um endurmat, uppsögn og breytingar ef stuðningsþörf eykst, minnkar eða aðrar forsendur breytast. Það þarf ekki að láta samning renna út á hverju ári til að tryggja faglega eftirfylgd.

Kópavogsbær hefur nýlega stigið mikilvægt skref í sömu átt hvað varðar eigin reglur um NPA. Þar höfðu reglur verið samþykktar tímabundið til árs í senn meðan beðið var eftir nýrri reglugerð. Nú er lagt til að reglurnar verði samþykktar án gildistíma, enda sé NPA orðið lögfest þjónustuform og ekki lengur tímabundið innleiðingarverkefni.

Sama hugsun á að gilda um samningana sjálfa. Þar sem NPA er lögfest þjónustuform og stuðningsþörf fólks er langvarandi, þá á ekki að halda fólki í árlegri biðstöðu. Stjórnsýslan á að styðja við sjálfstætt líf, ekki skapa óvissu um það.

NPA miðstöðin hvetur sveitarfélög til að endurskoða verklag sitt. Gerum fyrsta NPA-samning til eins árs, með þéttri eftirfylgd. Ef aðstæður hafa ekki breyst að því loknu, verður samningurinn ótímabundinn með reglubundnu stöðumati, endurskoðunarheimildum og uppsagnarákvæðum.

Það væri réttindalega skýrara, mannlegra fyrir NPA-notendur og skynsamlegra fyrir stjórnsýsluna.

Fatlað fólk á ekki að þurfa að bíða um hver áramót eftir því hvort sjálfstætt líf þess haldi áfram.

Höfundar eru formaður og varaformaður NPA miðstöðvarinnar.