Krafan um að veikt og aldrað fólk flytji af lands­byggðinni

Hver fær í raun að eldast heima?

Við segjum gjarnan að fólk eigi að geta búið heima eins lengi og mögulegt er. Það er falleg setning og hún hljómar vel í stefnum, ræðum og kosningabaráttu. Hún er líka eitthvað sem flest okkar vilja trúa. Við viljum trúa því að þegar við eldumst, veikjumst eða missum færni þá bíði okkar kerfi sem hjálpar okkur að halda reisn, tengslum og heimili. En þessi setning þýðir ekki það sama alls staðar á landinu. Hún þýðir eitt ef þú býrð nálægt þjónustu, heilsugæslu, sjúkraþjálfun, félagsstarfi, dagdvöl, almenningssamgöngum og fjölskyldu sem getur hlaupið undir bagga. Hún þýðir annað ef þú býrð á jörð, í dreifbýli eða í litlu sveitarfélagi þar sem enginn strætó stoppar við dyrnar, þar sem næsta þjónusta er í öðru sveitarfélagi og þar sem veikindi eða fötlun þýða ekki bara skerta getu heldur líka skert ferðafrelsi.

Þá verður spurningin einföld: Hver fær í raun að eldast heima? Of oft virðist svarið vera að það sé sá sem býr í réttu póstnúmeri, sá sem á nógu sterka aðstandendur eða sá sem hefur þrek til að elta kerfið. Þetta er ekki aðeins spurning um akstur. Þetta er spurning um búseturétt, jafnræði og reisn. Það er mikið talað um byggð í landinu. Við viljum halda sveitum í byggð. Við viljum bændur, matvælaframleiðslu, landvörslu, menningu, söguleg heimili, fjölskyldujörðina og líf utan höfuðborgarsvæðisins. Við viljum að fólk búi áfram á landsbyggðinni og haldi samfélögum gangandi. En hvað gerist þegar fólkið sem hélt þessu gangandi veikist?

Þegar aðstandendur verða kerfið

Hvað gerist þegar bóndinn getur ekki lengur ekið sjálfur? Þegar eldri kona kemst ekki í þjónustu nema dóttir hennar taki sér frí úr vinnu? Þegar fatlaður einstaklingur kemst ekki í sjúkraþjálfun nema maki hans keyri klukkustundum saman í hverri viku? Þegar félagsleg þátttaka, læknisþjónusta, innkaup og daglegt líf verða allt háð því hvort einhver aðstandandi geti reddað? Þá kemur í ljós að þjónustan sem átti að vera lögbundin getur í framkvæmd orðið að þolinmæðisprófi. Ekki endilega vegna þess að einhver segir nei. Stundum er aldrei sagt nei. Stundum er bara beðið. Málið er í skoðun. Verið er að vinna að reglum. Það vantar nánari upplýsingar. Þetta verður tekið fyrir síðar. Það þarf að ræða þetta betur. Sendu okkur aftur. Við svörum fljótlega.

Á meðan heldur lífið áfram. Sjúkraþjálfunin bíður ekki. Læknistíminn bíður ekki. Einangrunin bíður ekki. Líkamsgeta eldra fólks bíður ekki. Og aðstandendur bíða ekki heldur. Þeir keyra. Þeir skipuleggja. Þeir skrifa. Þeir minna á. Þeir leita að eyðublöðum, reglum, gjaldskrám og réttum viðtakendum. Þeir verða milliliðurinn milli manneskjunnar og kerfisins. Þegar aðstandendur redda verður vandinn ósýnilegur. Hann sést ekki alltaf í bókhaldi sveitarfélagsins. Hann verður ekki alltaf að formlegri synjun. Hann birtist ekki endilega sem þjónustubrestur á blaði. Hann flyst bara inn á eldhúsborðið hjá fjölskyldunni, þar sem einhver situr með dagatal, læknistíma, bíllykla, tölvupósta, umsóknareyðublöð og samviskubit yfir því að vera ekki að gera nóg.

Réttur á pappír er ekki þjónusta í reynd

Þetta er kerfisvandi sem auðvelt er að missa sjónar á, sérstaklega þar sem fólk á landsbyggðinni er vant því að bjarga sér. Það kvartar ekki alltaf. Það bíður. Það spyr aftur. Það reynir að vera kurteist. Það vill ekki vera til vandræða. Það vill ekki missa tengslin við litla samfélagið sitt. Það vill ekki vera erfitt fólk. En það má ekki verða forsenda lögbundinnar þjónustu að fólk þurfi að vera óvenju seigt, óvenju þolinmótt eða eiga óvenju sterka aðstandendur. Akstursþjónusta fyrir fatlað fólk er ekki munaður. Stuðningsþjónusta er ekki greiði. Aðstoð við aldraða og fatlaða í dreifbýli er ekki góðverk sveitarfélags. Þetta eru grunnforsendur þess að fólk geti lifað eðlilegu lífi, haldið tengslum, sótt nauðsynlega þjónustu og búið heima eins lengi og raunhæft er.

Ef þjónustan er ekki virk í framkvæmd er hún ekki raunveruleg þjónusta. Það skiptir litlu fyrir þann sem þarf að komast til læknis að rétturinn standi einhvers staðar í lögum ef enginn getur sagt honum hvernig hann á að nýta hann. Það hjálpar ekki öldruðum manni að til sé stefna um að fólk eigi að búa heima ef hann kemst ekki ferða sinna. Það hjálpar ekki fötluðum einstaklingi að sveitarfélagið segi að málið sé í vinnslu ef mánuðir líða án skýrrar niðurstöðu. Við þurfum að hætta að tala um búsetu á landsbyggðinni eins og hún sé aðeins rómantísk mynd af fólki við fjöll, fjörur og tún. Búseta er líka þjónusta. Búseta er aðgengi. Búseta er spurning um hvort samfélagið kemur til móts við þig þegar þú getur ekki lengur borið þig sjálfur í gegnum allt.

Það má ekki flytja vandann yfir á fjölskyldur

Ef litlu sveitarfélögin hafa ekki burði til að veita lögbundna þjónustu þá þarf að segja það upphátt. Ef þau hafa burði en gera það ekki nógu hratt eða nógu skýrt þá þarf að bregðast við því. Ef regluverkið er þannig að fólk þarf að bíða mánuðum saman eftir grunnsvörum þá þarf að laga það. Það má ekki vera óskráð stefna að veikt og aldrað fólk flytji bara þegar það verður of flókið, of dýrt eða of erfitt að þjónusta það. Því þegar fólk flytur hverfur vandinn ekki. Hann færist. Hann færist til stærri sveitarfélaga, til heilbrigðiskerfisins, til aðstandenda, til höfuðborgarsvæðisins og inn í líf fólks sem missir heimili sitt, samfélag sitt og sjálfsmynd sína fyrr en þörf var á.

Þetta snýst ekki bara um þau. Þetta snýst um okkur. Flest okkar munu eldast. Sum okkar munu veikjast. Sum okkar munu missa akstursgetu. Sum okkar munu þurfa aðstoð við það sem okkur finnst sjálfsagt í dag. Þá viljum við ekki komast að því að rétturinn okkar sé háður póstnúmeri. Nú eru sveitarstjórnarkosningar. Það er talað um rekstur, framkvæmdir, atvinnumál, skóla, leikskóla, götur og skuldir. Allt skiptir þetta máli. En við ættum líka að spyrja frambjóðendur hvernig þeir ætli að tryggja að fatlað og aldrað fólk geti búið heima eins lengi og mögulegt er. Við ættum að spyrja hversu lengi fólk eigi að bíða eftir formlegri afgreiðslu á þjónustu sem það þarf núna. Við ættum að spyrja hvað gerist meðan reglur eru óljósar eða í vinnslu. Við ættum að spyrja hver ber ábyrgð þegar aðstandendur eru orðnir þjónustukerfið.

Lögbundin þjónusta á ekki að vera þreytukeppni

Þetta eru ekki jaðarspurningar. Þetta eru kjarnaspurningar velferðarkerfisins. Samfélag sést ekki best á því hvernig það kemur fram við þá sem geta bjargað sér sjálfir. Það sést á því hvernig það kemur fram við þá sem geta það ekki lengur. Ef svarið við spurningunni hver fær að eldast heima er aðeins sá sem á sterka aðstandendur þá höfum við brugðist. Ef svarið er sá sem býr í réttu sveitarfélagi þá höfum við brugðist. Ef svarið er sá sem gefst ekki upp á að biðja um lögbundna þjónustu þá höfum við líka brugðist.

Lögbundin þjónusta á ekki að vera þreytukeppni. Hún á að vera öryggisnet. Og öryggisnet sem grípur aðeins þá sem hafa kraft til að klifra sjálfir í það er ekki öryggisnet.

Höfundur er bóndakona og er í stjórn Félags eldri borgara í Dölum og Reykhólasveit.