Sykurneyzla minnkar - án sykurskatts

Gamall draugur, sykurskatturinn, hefur enn á ný verið vakinn upp með þingsályktunartillögu Ölmu Möller heilbrigðisráðherra, þar sem er að finna áform um slíka skattlagningu, í þágu baráttunnar við offitu. Markmið áætlunarinnar eru góð og jákvæð, þ.e. að draga úr offitu, vinna gegn fordómum og bæta meðhöndlun offitusjúkdómsins. Tölur um þróun sykurneyzlu benda hins vegar ekki til þess að nauðsynlegt sé að leggja sérstaka skatta á sykraðar vörur til að ná þeim markmiðum. Tölurnar segja okkur að umræða og upplýsing skilar árangri og neytendur velja nú síður ýmsar sykraðar vörur en þeir gerðu fyrir áratug – án þess að hið opinbera hafi á þeim tíma reynt að stýra neyzlu þeirra með skattlagningu. Félag atvinnurekenda gagnrýnir áformin í umsögn til Alþingis um tillögu heilbrigðisráðherra.

Flækir bæði fyrirtækjarekstur og stjórnsýslu

Í þingsályktunartillögunni eru viðruð áform um að koma á sérstakri skattlagningu á „sérlega orkuríkar, næringarlitlar og gjörunnar matvörur“ en af greinargerð tillögunnar má ráða að þar sé sjónum sérstaklega beint að sykruðum drykkjum og matvælum sem innihalda hátt hlutfall sykurs. Rætt er um að lækka á móti álögur á grænmeti og ávexti.

Í skýrslu starfshóps, sem þingsályktunartillagan er byggð á, er vísað til tillagna annars starfshóps, sem skilaði skýrslu 2020, en þær tillögur gagnrýndi Félag atvinnurekenda einnig harðlega. Þær fólu í sér að skattþrepin í virðisaukaskatti á matvæli yrðu þrjú, auk þess sem tekin yrðu upp vörugjöld á ný. Tillögur af þessu tagi fela í sér skrifræði, umstang og flækjustig fyrir fyrirtæki í jafnt framleiðslu, heildsölu og smásölu matvæla og hafa af atvinnulífinu það hagræði, sem felst í tiltölulega einföldu skattkerfi. Þær auka hættu á undanskotum frá skatti og gera síðast en ekki sízt allt eftirlit og utanumhald á vegum skattayfirvalda flóknara, auk þess að auka kostnað hins opinbera af slíku eftirliti.

Tillögurnar ganga þannig beint gegn yfirlýstri stefnu ríkisstjórnarinnar um einföldun regluverks atvinnulífsins og hagræðingu í ríkisrekstrinum. Þegar af þeirri ástæðu eiga þær ekki heima í stjórnartillögu. Tillögur um skatta, sem hækka verð á matvöru, verða enn furðulegri þegar haft er í huga að meginverkefni stjórnvalda þessa dagana ætti að vera að berjast gegn verðbólgu með öllum ráðum.

Sykurneyzla minnkar verulega

Í tillögum starfshóps ráðuneytisins er einnig vísað til landskönnunar á mataræði 2019-2021. Þegar niðurstöður þeirrar könnunar eru skoðaðar nánar, renna þær ekki stoðum undir nauðsyn þess að reynt sé að stýra neyzlu neytenda með skattlagningu á sykraðar vörur:

Verulega hefur dregið úr neyzlu á sykruðum gos- og svaladrykkjum, sem minnkaði um 40% á mann frá landskönnun 2010-2011, eða úr 157 ml á dag í 95 ml á dag. Um 55% þátttakenda í könnuninni segjast aldrei drekka slíka sykraða drykki.

Um leið hefur neyzla sykurlausra gos- og svaladrykkja aukizt, úr 74 ml á dag í 92 ml á dag.

Neyzla orkudrykkja hefur aukizt, en þeir eru alla jafna án sykurs og ekkert kemur fram í niðurstöðunum um framlag þeirra til sykurneyzlu.

Vatn er algengasti drykkur landsmanna og koma 38% vökva úr mat og drykk úr kranavatni eða kolsýrðu vatni.

Sælgætisneyzla hefur staðið í stað frá fyrri könnun.

Neyzla á ís hefur staðið í stað.

Neyzla viðbætts sykurs er á niðurleið. Þannig hefur viðbættur sykur sem hlutfall orku lækkað úr 9% í 7%, en í landskönnuninni er vitnað til ráðlegginga um að æskilegt sé að viðbættur sykur gefi aldrei meira en 10% orkunnar. Færð eru rök fyrir því í könnuninni að mögulega sé um vanmat að ræða þar sem fólk geti verið tregt að segja frá millimálsbitum, en sú hugsanlega mæliskekkja á þá væntanlega einnig við um fyrri könnun.

Þessar tölur segja okkur ósköp einfaldlega að umræða og upplýsing skilar árangri og neytendur velja síður ýmsar sykraðar vörur en þeir gerðu áratug fyrr – án þess að hið opinbera reyni að stýra neyzlu þeirra með skattlagningu.

Þar sem neyzlustýringarskattar hafa verið í gildi erlendis, hafa stjórnvöld oft þakkað þeim mun minni breytingar á neyzlumynztri en þær, sem sjá má í landskönnuninni. Það má hins vegar glöggt sjá á tölunum að vaxandi offituvandi er ekki vegna þess að neyzla á sykruðum vörum hafi aukizt, heldur dregst hún þvert á móti saman.

Hlutdeild sykraða gossins dregst saman um helming

Sölutölur sem byggjast á raunverulegri sölu í verzlunum eru enn nákvæmari en niðurstöður neyzlukannana. Gögn AC Nielsen úr kassakerfum stórmarkaða sýna að hlutdeild sykraðs goss í gosdrykkjaneyzlu Íslendinga hefur dregizt stórlega saman undanfarinn áratug, eða úr 55% í 27%. Að sama skapi hefur hlutdeild sykurlauss goss og kolsýrðra vatnsdrykkja aukizt, eins og sjá má á myndinni hér að neðan. Á þessum tíma hefur hlutdeild sykurlauss, kolsýrðs vatns hækkað úr 20% í 28% og hlutur sykurlausra gosdrykkja með sætuefnum fór úr 24% í 45%. Þetta gefur fyllri mynd af þeirri þróun sem niðurstöður landskönnunar á mataræði lýsa, auk þess sem tölurnar lýsa áframhaldandi jákvæðri þróun frá árinu 2021, er landskönnuninni lauk.

Tilgangurinn helgar ekki meðalið

Stjórnvöld verða að hafa meðalhófsregluna í huga þegar þau velja leiðir til að ná markmiðum eins og þeim sem þingsályktunartillaga heilbrigðisráðherra kveður á um. Að mati Félags atvinnurekenda blasir við út frá þeim gögnum, sem hér hafa verið rakin, að tillaga um sykurskatt gengur lengra en svo að hægt sé að réttlæta hana sem tæki í baráttu við offituna. Sykurskattur myndi valda bæði fyrirtækjum og stjórnsýslunni stórfelldum flækjum og vandræðum, að ekki sé talað um þau augljósu áhrif hans að hækka verðlag á mat á verðbólgutímum. Það er tímabært að kveða drauginn aftur niður.

Höfundur er framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda.