Al­manna­varnir fyrir alla

Fyrir Alþingi liggur nú frumvarp til nýrra laga um almannavarnir. Þar er margt til bóta. Frumvarpið leggur aukna áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir, áhættumat, áfallaþol, ómissandi innviði, æfingar og endurreisn. Það eru mikilvæg skref.

En frumvarpið svarar ekki stærstu skipulagslegu spurningunni: Er almannavörnum best fyrir komið innan embættis ríkislögreglustjóra eða er tímabært að færa þær í sjálfstæða borgaralega stofnun sem þjónar öllu samfélaginu og öllum viðbragðsaðilum á jafnræðisgrundvelli?

Við Íslendingar höfum á undanförnum árum gengið í gegnum heimsfaraldur, jarðhræringar, eldgos, rýmingar, óveður, skriður og fjölbreyttar áskoranir sem hafa reynt á samfélagið allt.Við erum reynslunni ríkari á eftir en við höfum líka séð að almannavarnir eru ekki aðeins viðbragð á hættustundu. Þær eru undirbúningur, forvarnir, traust upplýsingagjöf, samhæfing, áfallaþol og endurreisn.

„Við erum öll Almannavarnir“ er okkur í fersku minni og í raun sameinaði þjóðina í heimsfaraldri vegna þess að við fundum að verkefnið var sameiginlegt. Það snerist ekki um eina stofnun eða einn viðbragðsaðila, heldur sameiginlega ábyrgð okkar allra.

Slysavarnafélagið Landsbjörg, sem er einn af burðarásum íslenska viðbragðskerfisins, telur að nú sé tímabært að stíga næsta skref. Það er mat félagsins að almannavarnir eigi að vera sjálfstæð stofnun undir forsætisráðherra, með skýrt landsdekkandi hlutverk, sterka faglega stöðu og traust allra þeirra sem þurfa að vinna saman þegar vá steðjar að.

Slík stofnun ætti að hafa umsjón með landsáhættumati, sameiginlegri stöðumynd, vörslu og samræmingu viðbragðsáætlana, fræðslu, æfingum, upplýsingagjöf til almennings, samhæfingu á hættustundu og að lærdómur sé dreginn eftir áföll. Almannavarnir eiga að vera sameiginlegur vettvangur lögreglu, björgunarsveita, slökkviliða, heilbrigðisþjónustu, sveitarfélaga, Rauða krossins, Landhelgisgæslu, Neyðarlínu, CERT-IS, rekstraraðila innviða og annarra þeirra sem bera ábyrgð á öryggi samfélagsins.

Þetta er ekki krafa um að veikja hlutverk lögreglu. Þvert á móti. Lögregla á áfram að fara með lögbundnar valdheimildir, öryggisgæslu, rýmingarframkvæmd og önnur verkefni sem henni eru falin að lögum. En almannavarnir eru orðnar stærra og víðtækara verkefni en svo að þær eigi að vera vistaðar hjá einum viðbragðsaðila.

Nútímaógnir virða ekki stofnana- né svæðamörk. Náttúruvá getur haft áhrif á orku, fjarskipti, samgöngur, heilbrigðisþjónustu, húsnæði, skóla, atvinnulíf og velferðarþjónustu á sama tíma. Netógn getur orðið að samfélagsvá á örfáum klukkustundum. Langvarandi rýmingar kalla ekki aðeins á fyrstu viðbrögð, heldur einnig húsnæðislausnir, félagslega þjónustu, fjárhagslega úrlausn, upplýsingagjöf og endurreisn.

Við slíkar aðstæður þarf kerfið ekki fleiri síló. Það þarf eina sameiginlega stöðumynd, skýra ábyrgð, samhæfða upplýsingagjöf og traust á milli allra aðila.

Frumvarpið reynir að styrkja núverandi kerfi, og það ber að viðurkenna. En það festir jafnframt að verulegu leyti í sessi þá skipan að ríkislögreglustjóri fari með miðlæga ábyrgð á almannavörnum, samhæfingarstöð, áætlanagerð, eftirliti, upplýsingakerfum og rýni. Þar skapast hætta á of mikilli samþjöppun hlutverka hjá einum aðila sem er jafnframt sjálfur lykilviðbragðsaðili.

Sjálfstæð almannavarnastofnun myndi leysa þetta betur. Hún myndi ekki taka verkefni frá viðbragðsaðilum, heldur tryggja að þeir vinni saman á skýrari, faglegri og jafnari grunni. Hún myndi styrkja traust almennings, einfalda boðleiðir, samræma áætlanir og tryggja að reynsla af hverju áfalli skili sér í kerfi betur undirbúið fyrir það næsta.

Almannavarnir eru of mikilvægar til að við látum hjá líða að skoða grundvallarskipulagið sjálft. Við eigum ekki aðeins að laga núverandi kerfi. Við eigum að spyrja hvaða kerfi þjóðin þarf til næstu áratuga.

Slysavarnafélagið Landsbjörg telur að svarið sé skýrt: sjálfstæðar, faglegar og sameinandi almannavarnir fyrir alla.

Þannig verða almannavarnir ekki verkefni eins embættis, heldur sameiginlegt verkefni samfélagsins alls.

Þannig verða Almannavarnir fyrir okkur öll — og við öll Almannavarnir.

Höfundur er formaður Slysavarnafélagsins Landsbjargar.