Tæki­færin sem liggja í höfn: Stóra innviðamálið sem gleymist í kosninga­bar­áttunni

Mikið hefur verið rætt um innviði í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna sem framundan eru. Sterkir innviðir skipta öllu máli til að skapa og viðhalda góðu samfélagi. Frambjóðendur tala um vegi, skóla, leikskóla og húsnæðismál. En það er einn innviðaflokkur sem lítið er talað um — hafnirnar okkar.

Sem hafnar- og sveitarstjóri á Skagaströnd til átta ára og varaformaður Hafnasambands Íslands, sé ég daglega hversu stóru hlutverki hafnir gegna í samfélögum um allt land. Þær eru ekki aðeins þjónustumiðstöðvar fyrir skip og atvinnulíf — þær eru hjarta margra byggðarlaga.

Stóra bilið á milli fjárfestingarþarfar og áætlaðra framlaga úr Hafnabótasjóði

Hafnir skapa atvinnu og verðmæti, styrkja byggðafestu og gegna mikilvægu hlutverki í öryggis- og varnarmálum samfélagsins. Jafnframt fela þær í sér fjölmörg framtíðartækifæri, ekki síst í tengslum við orkuskipti. Dæmi um það má sjá í höfnum í Rotterdam, Esbjerg og Singapore, sem hafa þróast í mikilvægar miðstöðvar endurnýjanlegrar orku og grænna orkulausna.

Til þess að við getum eflt íslenskar hafnir í takt við alþjóðlegar kröfur er óhjákvæmilegt að fjárfesta í nauðsynlegu viðhaldi og ráðast í nýframkvæmdir. Nýleg greining Hafnarsambands Íslands á fjárfestingaþörf íslenskra hafna næstu árin sýnir að þörf er á yfir 100 milljarða króna fjárfestingu til ársins 2040 vegna viðhalds, endurnýjunar mannvirkja, dýpkunar, varnargarða, orkuskipta og uppbyggingar sem fylgja breyttum kröfum nútíma samfélags. Þrátt fyrir að þessar upplýsingar liggi fyrir gerir tillaga að Samgönguáætlun 2026-2040 eingöngu ráð fyrir um 21 milljarði króna til Hafnabótasjóðs fyrir sama tímabil. Það dugir einfaldlega ekki til.

Bætt aðstaða, dýpkun og endurnýjun mannvirkja

Það er mikilvægt að þær sveitarstjórnir sem nú eru að taka við stjórnartaumunum leggist á eitt í samtali við ríkið og berjist fyrir því að auknir fjármunir renni til hafna landsins. Markviss fjárfesting í hafnainnviðum styrkir ekki aðeins rekstraröryggi og flutningsgetu heldur skapar ný tækifæri til verðmætasköpunar um land allt. Með bættri aðstöðu, nauðsynlegum dýpkunum og endurnýjun mannvirkja skapast líka skilyrði fyrir auknar strandsiglingar innanlands. Dýpkun hafna er forsenda þess að hægt sé að halda lífæðum byggðanna opnum. Ef fiskiskipin, sérstaklega uppsjávarskipin, komast ekki í höfn eru forsendur landsvinnslu við þá höfn brostnar.

Nýtt líf

Í mörgum samfélögum vítt og breitt um landið standa fasteignir og mannvirki á eða í grennd við hafnarsvæði sem áður tengdust öflugri útgerð eða annarri hafsækinni starfsemi. Margar þessara bygginga hafa nú misst upprunalegt hlutverk sitt og standa vannýttar, þrátt fyrir að í þeim felist verðmæt tækifæri til nýrrar atvinnuuppbyggingar, nýsköpunar og menningarstarfsemi.

Nærtæk eru vel heppnuð dæmi um slíka umbreytingu. Má þar nefna hús Sjávarklasans í Reykjavík, sem áður hýsti fiskvinnslu en hefur verið breytt í öfluga miðstöð nýsköpunar í bláa hagkerfinu. Einnig Frystiklefann í Snæfellsbæ, margverðlaunað menningarsetur og hostel á Rifi sem starfar í uppgerðu frystihúsi, Breið nýsköpunarsetur á Akranesi sem áður var fiskiðjuver, auk Biopol sjávarlíftækniseturs og Vörusmiðjunnar á Skagaströnd sem blómstra í gömlu frystihúsi steinsnar frá höfninni.

Þessi verkefni sýna að með framsýni og markvissri uppbyggingu geta fleiri slíkar fasteignir öðlast nýtt líf, með verulegum ávinningi fyrir þau samfélög sem í hlut eiga.

Miðstöðvar atvinnu, nýsköpunar, orkuskipta og uppbyggingar

Hafnir eru ekki aðeins mikilvægar fyrir einstök sveitarfélög heldur fyrir allt hagkerfið, útflutningstekjur landsins, samkeppnishæfni atvinnulífs og byggðastefnu Íslands. Með því að ráðast í markvissar aðgerðir getum við minnkað kolefnisspor samgangna, stutt við græn orkuskipti og aukið samkeppnishæfni íslenskra hafna í alþjóðlegu samhengi.

Fjárfesting í höfnum er ekki aðeins hefðbundið viðhaldsverkefni heldur framsýn fjárfesting í verðmætasköpun, sjálfbærni og öryggi Íslands. Við þurfum að hugsa hafnirnar sem hluta af stærri framtíðarsýn fyrir landið okkar.

Nú þegar nýjar sveitarstjórnir eru að taka við víða um land er rétti tímapunkturinn til að setja hafnamálin í forgrunn. Með góðu og jákvæðu samtali milli ríkis og sveitarfélaga, þar sem fulltrúar hafna eiga raunverulegt sæti við borðið, getum við byggt upp öflugra hafnakerfi sem þjónar bæði samfélögum landsins og atvinnulífi til langs tíma. Við stöndum á tímamótum þar sem ákvarðanir dagsins í dag móta samkeppnishæfni landsins til framtíðar. Hafnirnar skipta þar lykilmáli. Nýtum þetta tækifæri.

Höfundur er sveitarstjóri í Sveitarfélaginu Skagaströnd.