Ríða, drepa, giftast

Einu sinni gengu þrír blindir menn fram á fíl. Þeir höfðu aldrei áður komist í tæri við þá skepnu og voru því afar forvitnir. Þeir þreifuðu einn í einu á fílnum til að komast að raun um hvernig hann liti út. Sá fyrsti sagði: „Fíllinn er langur og mjór eins og reipi“. „Nei“, sagði annar, „hann er hár, hrjúfur og breiður eins og veggur“. „Ykkur skjátlast báðum hrapallega“, sagði sá þriðji, „fíllinn líkist mest feitri slöngu“.

Í dag virðumst við mörg vera blindu mennirnir í þessari fornu indversku dæmisögu. Stór hluti okkar er á samfélagsmiðlum sem eru hannaðir til að styrkja okkar eigin lífssýn. Örstutt myndbönd dæla í okkur afþreyingu og upplýsingum á ljóshraða og athyglisgetan minnkar. Algóritminn sérsníður efni að lífsviðhorfum og áhugamálum hvers og eins sem heldur okkur við skjáinn. Fólk hefur svo tilhneigingu til að velja sig oftar frá því sem er í mótsögn við þeirra eigin skoðanir. Hægt og rólega líður því eins og allt heilbrigt fólk hljóti að vera á sama máli og það. Fólk með annars konar sjónarmið er þá eitthvað skrítið eða jafnvel hættulegt. Inn í þetta bætist svo hverfandi úthald fólks til að lesa sér til gagns, klára að lesa löngu greinina til enda eða kynna sér málefni til hlýtar. Fjölmiðlar keppast við að ná athygli fólks og aðferðir þeirra í auknum mæli orðnar vafasamar. Helst er lögð áhersla á smelli-fréttamennsku þar sem málefni eru aðeins rædd á yfirborðinu og fólk skipar sér í fylkingar með takmarkaða vitneskju.

Pólitíkusar sem sækjast eftir atkvæðum þessa stundina eru farnir að falla í þessa gryfju. Þeir telja að til að fá atkvæði þurfi þeir að tilkynna almenningi hvern þeir myndu drepa og hverjum þeir myndu ríða og giftast. En það er í raun ekki akkúrat svarið við spurningunni sem stjórnmálamennirnir halda að hafi áhrif á atkvæðin og viðhorf fólks til þeirra. Heldur það að hafa verið „team player” fyrir að vera ekki yfir það hafinn að svara svona „laufléttri og skemmtilegri” spurningu í vefþætti og komast þá hjá því að vera málaður sem „leiðinlegi stjórnmálamaðurinn”. Eru þetta áherslurnar og sjónarmiðin sem ég þarf til að geta tekið upplýsta ákvörðun í kjörklefanum? Já bíddu, hann sagði að hann myndi drepa þessa og giftast þessari og ríða þessari? Einmitt, já, gott svar, hann fær mitt atkvæði! Það er auðvitað absúrd að við séum komin á þetta plan í „virðulegri” kosningabaráttu.

Sjónarhorn eru óendanlega mörg. Ef við gefum okkur að það sé ágreiningur á milli tveggja aðila, þá eru tvö sjónarhorn og síðan sjónarhorn beggja aðila í einum graut. Sannleikurinn er alltaf einhvers konar blanda af ótal mismunandi sjónarhornum. Margir hlutir geta verið sannir á sama tíma þó þeir séu hálf mótsagnakenndir, eins og dæmið um fílinn sýnir. Enginn einn veit allan sannleikann. En bíðum nú hæg, nú er ég ekki að tala um gallharðar staðreyndir sem ekki er hægt að rökræða, heldur upplifanir fólks á aðstæðum og samskiptum. En það virðist erfitt í dag að skilja þarna á milli. Nemandi sagði í tíma hjá mér um daginn „Kaupmannahöfn er ömurleg borg”. Ég sagði þá „Segðu frekar, að þér finnist hún vera ömurleg, ekki segja að hún sé það”. Upphófust þá heimspekilegar umræður um hvar skilur á milli álita fólks og staðreynda. En það er efni í aðra grein.

Ég bý yfir þeim forréttindum og mikilvæga hlutverki að kenna kynslóðum framtíðarinnar. Eitt af því sem ég hef stuðst við í kennslunni er námsefni sem er byggt á DAM (díalektísk atferlismeðferð) sem er hönnuð af sálfræðingum og öðrum fagaðilum. Aðferðarfræðin hvetur meðal annars til þess að horfa til margra sjónarhorna sem eykur vellíðan og dregur úr erfiðum tilfinningum. Þegar við festumst í okkar eigin sjónarhorni verðum við skilningslaus, dómhörð, fordómafull og jafnvel vænisjúk. Víðsýni getur frelsað okkur frá sálarkvölum og óþreytandi dómhörku í eigin garð og annarra. Í kennslustundum fæ ég oft mjög góðar spurningar sem reyna á og ég þarf að gera mitt besta til að gefa góð svör. Eitt sinn spurði nemandi mig „Hvað með einræðisherra? Er eitthvað vit í því eða gott fyrir mann að reyna setja sig í spor þeirra?” Svarið er, já! Það að rýna í afstöðu og skoðanir einræðisherra gæti verið víti til varnaðar. Einræðisherrar eru andstæðingar skoðanaskipta og ólíkra sjónarmiða. Aðeins þeirra sýn er sannleikur og fólk með aðrar skoðanir eru fávitar, jafnvel glæpamenn eða réttdræpir. Sagan segir okkur hvaða hörmungar áhrif þeir hafa haft á samfélög og heiminn allan. Við erum öll að upplifa þessi áhrif í rauntíma þessa dagana.

En, þegar manni finnst allt vera fara til andskotans er gott að minnast þess sem Hans Rosling, læknir og fræðimaður, sagði í viðtali hjá dönskum fréttamanni um fréttamennsku. „Ef þið veljið að sýna aðeins ljóta skóinn minn, hann er bara hluti af mér. En ef þið veljið að sýna andlitið mitt þá sjáum við eitthvað annað. Þið sýnið aðeins lítinn hluta og kallið það allan heiminn.“

Hættum að horfa einungis á ljóta skóinn og horfum á alla manneskjuna, hvern krók og kima. Köfum dýpra og leggjum okkur fram. Aðeins þannig munum við komast að sameiginlegum sannleika. Hlustum meira, spyrjum meira, hjálpumst að við að skilja hvert annað, leiðum saman ólík sjónarmið og finnum lausnir í sameiningu.

Að lokum þetta:

Mig langar að ríða málamiðlunum, giftast góðum samskiptum milli ólíkra aðila og drepa skautun.

Höfundur er grunnskólakennari á höfuðborgarsvæðinu.