Velsæld og hagsæld - breytum mælikvörðunum

Ásgeir Brynjar Torfason, Birna Björnsdóttir, Guðmundur Steingrímsson, Hildur Harðardóttir, Kristín Vala Ragnarsdóttir, Sigríður Kristín Hrafnkelsdóttir, Silja Elvarsdóttir, Svandís Egilsdóttir, Tinna Jóhannsdóttir, Dóra Guðrún Guðmundsdóttir, Brynhildur Davíðsdóttir og Þórhildur Fjóla Kristjánsdóttir skrifa 26. maí 2026 13:15

Vestræn samfélög hafa valið sér verga landsframleiðslu (VLF, e. GDP) eða aukningu hennar, hagvöxt, sem mælikvarða á heilbrigði og velgengni samfélaga. Verg landsframleiðsla mælir framleiðslu og neyslu samfélags og aukinn hagvöxtur hefur þótt eftirsótt markmið í sjálfu sér.

Hagkerfi: Kerfi sem lýsir því hvernig samfélag framleiðir, dreifir og nýtir verðmæti, vörur og þjónustu

Það sem við veljum að mæla hefur bein áhrif á það sem við gerum. Mælikvarðar eru ekki hlutlausir – þeir móta forgangsröðun í stefnumótun, stjórnsýslu og fjárfestingum. Þegar verg landsframleiðsla er ráðandi viðmið verður hún sjálfgefin skilgreining á árangri, jafnvel þótt hún segi lítið um heilsu fólks og félagsleg tengsl, húsnæðisöryggi eða ástand náttúrunnar en helling um vopnaframleiðslu og viðskiptaþvinganir, svo dæmi séu tekin. Það er því í besta falli einföldun – og í versta falli hættulegt – að mæla heilbrigði samfélaga eingöngu með þeim takmarkaða mælikvarða sem verg landsframleiðsla og hagvöxtur er.

Velsæld: Ástand þar sem fólk býr við öryggi, heilsu og félagslega vellíðan og því líður vel

Við fæðingu leitar hvítvoðungur fyrst alls tengsla við manneskjur í nærumhverfi sínu, jafnvel áður en hann gopar eftir næringu. Flestum uppalendum finnst skipta meira máli að börn upplifi öryggi og eigi vini en þau lesi hraðast eða skori flest mörk. Mörg þekkjum við þá tilfinningu að átta okkur á að fátt er mikilvægara en andleg og líkamleg heilsa. Minnihlutahópar þekkja á eigin skinni óþægindin og jafnvel óttann sem fylgir því þegar samfélagsumræða eða -aðstæður gera ekki ráð fyrir tilvist þeirra eða snýst gegn þeim.

Velsældarhagkerfi: Kerfi til þess að verðmæti samfélagsins nýtist til að skapa öllu fólki gott líf

Velsældarhagkerfi er hugmyndafræði sem hefur þróast hratt á undanförnum árum og byggir á þeirri sýn að hagkerfið eigi að þjóna fólki og Jörðinni – ekki öfugt. Markmið velsældarhugmyndafræðinnar er að gera hið ósýnilega sýnilegt og þróa viðmið sem styðja ákvarðanir í þágu núlifandi og komandi kynslóða, innan þolmarka Jarðar. Hugmyndin um velsældarhagkerfi fjallar því ekki aðeins um að bæta nýjum mælikvörðum við mælingar okkar á heilbrigði og velgengni samfélagsins, heldur spyr hún okkur líka áleitinna spurninga um hvernig samfélag við viljum skapa og tilheyra? Hver og hvað ákveður hvað telst árangur? Hvaða gildi endurspeglast í ákvörðunum okkar? Og hverjir bera kostnaðinn sem vissulega fellur til, en mælist ekki með hefðbundnum mælikvörðum?

Hugmyndafræði velsældarhagkerfis hafnar því að takmarkaðir mælikvarðar á borð við framleiðslu og neyslu segi alla söguna; hún víkkar mælikvarðana út svo þeir nái betur utan um hvernig fólki raunverulega líður, og tekur tengsl okkar við okkur sjálf og fólkið í kringum okkur; heilsu, sjálfbærni og ástand náttúrunnar með í reikninginn í mati á samfélaginu.

Við þurfum velsældarhagkerfi

Árið 2018 höfðu forsætisráðherrarnir Jacinda Ardern (Nýja Sjáland), Katrín Jakobsdóttir og Nicola Sturgeon (Skotland) forgöngu um stofnun samstarfs ríkisstjórna um velsældarhagkerfi, Wellbeing Economy Governments (WEGo). Þar eru gildi á borð við umhyggju, traust, samheldni, jafnrétti og ábyrgð höfð að leiðarljósi. Hugmyndafræði velsældarhagkerfis hefur á fáum árum þróast úr jaðarumræðu yfir í alþjóðlega stefnumótun og í Wales eru sjónarmið velsældarhugmyndafræðinnar viðurkenndur og formlegur hluti af opinberri ákvarðanatöku. Samhliða hefur alþjóðlega hreyfingin Wellbeing Economy Alliance (WEAll) vaxið hratt og starfar nú í 17 löndum.

Eftir fjölmennan fund í Norræna húsinu í lok janúar hefur hópur fólks hist reglulega til undirbúnings stofnunar Íslandsdeildar WEAll. Hópurinn hefur einnig haft samráð við WEAll miðstöðvar í nokkrum löndum, svo sem Danmörku, Noregi, Svíþjóð, Skotlandi, Írlandi, Bandaríkjunum og Kanada. Íslenskur vettvangur hreyfingarinnar er nú að verða að veruleika og við hvetjum öll sem hafa áhuga til að mæta á stofnfund Miðstöðvar velsældarhagkerfis á Íslandi (Wellbeing Economy Alliance Hub Iceland) sem fram fer í Norræna húsinu, miðvikudaginn 27. maí kl. 17:00.

Fyrir hönd undirbúningshóps um stofnun Miðstöðvar um velsældarhagkerfi,