It's complicated: Val­kostir Ís­lands í gjaldmiðlamálum

Að velja sér gjaldmiðil er engin einföld spurning. Ný skýrsla, pöntuð af ríkisstjórn í ESB leiðangri, svarar engu þar um en við því var heldur ekki að búast.

Almennt er viðtekin sú skoðun að opið hagkerfi geti aðeins búið við tvennt af þrennu: fast gengi, frjálst fjármagnsflæði og sjálfstæða peningastefnu.

Sjálfstæð peningastefna og frjálst flæði fjármagns parast þannig ekki með föstu gengi. Fast gengi krefst þess að öðru hvoru sé fórnað: frjálsu fjármagnsflæði eða sjálfstæðri peningastefnu.

Með upptöku evru má segja að gengið sé fest. Þá er ekki í boði að takmarka fjármagnsflæði milli landa enda eitt skilyrði fjórfrelsisins. Sjálfstæðri peningastefnu er því fórnað.

Það tengja ekki allir við peningastefnuna. Hún er framkvæmd í Seðlabankanum af okkar færustu hagfræðingum, stundum svolítið langt frá hversdagsleika fólks. En hún er mikilvægur öryggisventill í okkar hagkerfi. Þegar áföll dynja á er hægt að bregðast við þeim, dempa áhrifin og flýta bata með því að aðlaga vexti að aðstæðum. Þá getur gengi krónunnar gefið eftir sömuleiðis. Allt til þess að fallið að auðvelda viðspyrnu, tryggja atvinnu og stöðugleika á ný.

Þegar sjálfstæðrar peningastefnu er ekki til að dreifa og gengið er fast er eina leiðin til aðlögunar að jafnvægi á ný aukið atvinnuleysi og / eða lækkun launa. Lönd ESB þekkja þetta vel.

Fórnarskiptin eru því í einföldu máli þessi: í stað verðbólgu og gengissveiflna kemur atvinnuleysi (ég leyfi mér að fullyrða að nafnlaunalækkanir komi aldrei til skoðunar hér á landi). Kostnaður efnahagsáfalla lendir þá á herðum fárra óheppinna í stað þess að dreifast yfir samfélagið í heild. Viðspyrnan er erfiðari og tímafrekari, kostnaðurinn er einnig ósýnilegur að hluta enda verður andlegt álag við langvarandi atvinnuleysi ekki metið til fjár.

Þetta er meðal lykilspurninga sem svara þarf. Eru þetta skipti sem við sem samfélag sættum okkur við? Teljum ákjósanleg?

Niðurstaða nýrrar skýrslu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum er þessi:

“On balance, the stabilisation value of the floating ISK appears more limited than the standard argument implies. The CBI has an effective monetary policy instrument, and 2008 shows that the exchange rate can facilitate adjustment during severe crises, but during normal times the costs of ISK volatility may exceed its absorbing effects. Whether the benefits of euro adoption can be realised will depend on complementary reforms, in particular to wage-setting institutions.”

Það er: kostnaður vegna krónunnar gæti verið meiri en ábatinn. Breytingar eru nauðsynlegar hvort heldur sem er.

Sjálfstæður gjaldmiðill í litlu opnu hagkerfi hefur sína kosti og galla. Það var vitað fyrir fram, eins og það að svona skýrsla gæti ekki skorið úr um fyrir fullt og allt hvort halda eigi krónunni eða taka upp annan gjaldmiðil.

Höfundur er hagfræðingur og framkvæmdastjóri þingflokks Sjálfstæðisflokksins.