Hversu mikið af varnar­efnum er í matnum þínum?

Notkun varnarefna í landbúnaði hefur aukist verulega um allan heim undanfarna áratugi. Þótt þau séu notuð til að vernda uppskeru hafa rannsóknir tengt langvarandi útsetningu fyrir ákveðnum varnarefnum við hormónaröskun, skerta frjósemi, bólgu, áhrif á taugakerfi og aukna áhættu á sumum tegundum krabbameina.

Af hverju skiptir máli að velja lífrænt?

Í hefðbundinni ræktun er heimilt að nota fjölbreytt úrval varnarefna, þar á meðal illgresiseyða, skordýraeiturs og sveppadrepandi efna. Í vottaðri lífrænni ræktun er notkun slíkra efna hins vegar mjög takmörkuð eða bönnuð. Þar er meiri áhersla lögð á heilbrigðan jarðveg, skiptiræktun, líffræðilega meindýravörn og sjálfbærar aðferðir sem styðja við vistkerfið.

Stór yfirlitsrannsókn í British Journal of Nutrition sýndi að lífrænt ræktaðar afurðir innihalda að jafnaði minna af varnarefnaleifum og þungmálmum en afurðir úr hefðbundinni ræktun. Kadmíum mældist um 48% lægra í lífrænum matvælum og varnarefnaleifar fundust allt að fjórum sinnum oftar í hefðbundinni ræktun (1).

Kadmíum eru eitraður þungmálmur sem safnast fyrir í líkamanum og er flokkaður sem fyrsta flokks krabbameinsvaldandi efni, ásamt því að vera tengdur við aukna hættu á hjarta- og æðasjúkdómum, skjaldkirtilsvandamálum og taugahrörnunarsjúkdómum (2, 3, 4, 5).

Lífrænar afurðir innihalda meiri næringu

Rannsóknir hafa einnig bent til þess að lífrænt ræktaðir ávextir og grænmeti geti innihaldið meira magn ákveðinna næringarefna og andoxunarefna, þar á meðal C-vítamíns, járns, magnesíums og fosfórs (6).

Í stórri yfirlitsrannsókn á 343 rannsóknum kom fram að lífrænt ræktaðar plöntuafurðir innihéldu 18–69% hærri styrk andoxunarefna en sambærilegar afurðir úr hefðbundinni ræktun (7).

Börn eru viðkvæmari

Í danskri rannsókn mældu vísindamenn styrk varnarefnaleifa í þvagi 144 skólabarna og 145 mæðra þeirra. Niðurstöðurnar sýndu að um 90% þátttakenda voru með mælanleg ummerki varnarefna í líkamanum (8).

Athyglisvert er að flest þeirra varnarefna sem rannsökuð voru eru ekki leyfð í Danmörku, sem bendir til að útsetningin komi að stórum hluta frá innfluttum ávöxtum og grænmeti.

Þessar niðurstöður vekja áhyggjur, þar sem rannsóknir hafa tengt útsetningu fyrir ákveðnum varnarefnum á meðgöngu og í barnæsku við neikvæð áhrif á heilaþroska, athygli, hegðun og vitræna getu barna (9, 10, 11).

Þótt sambærilegar mælingar hafi ekki verið gerðar á Íslandi má ætla að Íslendingar verði einnig fyrir varnarefnaleifum í gegnum innflutt ávexti og grænmeti.

Aldrei versla ólífræn ber

Ber, á borð við jarðarber, bláber, hindber og vínber eru meðal mest úðuðu afurðanna. Ástæðan er meðal annars sú að þau eru viðkvæm fyrir myglu, skordýrum og sveppasýkingum.

Það dugar ekki að skola berin, þar sem sum varnarefni geta setið fast á yfirborðinu á meðan önnur geta borist inn í aldinkjötið sjálft. Af þeim sökum getur verið skynsamlegt að velja lífræn, villt eða íslensk ber.

Ef fersk lífræn ber eru ekki fáanleg geta frosin ber verið góður valkostur. Frosin lífræn eða villt ber fást í mörgum verslunum og eru oft hagkvæmari kostur en hefðbundin fersk ber.

Roundup talið krabbameinsvaldandi

Roundup er illgresiseyðir sem inniheldur virka efnið glýfosat, eitt mest notaða illgresiseyðandi efni á heimsvísu. Roundup hefur jafnframt verið ein þekktasta og umdeildasta vara Monsanto og mikilvæg tekjulind fyrir framleiðandann.

Á undanförnum árum hefur Monsanto, sætt fjölda málaferla vegna meintra heilsufarsáhrifa glýfosats. Þar hefur meðal annars verið deilt um möguleg tengsl efnisins við krabbamein, sérstaklega eitilfrumuæxli, og fæðingargalla á svæðum þar sem glýfosat hefur verið notað í miklum mæli.

Árið 2015 flokkaði Alþjóðakrabbameinsrannsóknastofnunin (IARC) glyphosate sem „líklega krabbameinsvaldandi fyrir mannfólk“ (12).

Glýfosat er enn leyft í Evrópu og á Íslandi, þó með ákveðnum takmörkunum. Umræða um öryggi efnisins heldur áfram, meðal annars vegna mögulegra tengsla við oxunarálag, hormónaröskun, áhrif á þarmaflóru og ákveðin krabbamein.

Málið er enn alvarlegra vegna þess að það getur tekið mörg ár, jafnvel áratugi, að banna efni eftir að vísbendingar um skaðsemi koma fram. Saga landbúnaðarefna sýnir að efni sem áður voru talin örugg hafa síðar reynst skaðleg heilsu manna og umhverfi.

Samkvæmt Matvælastofnun geta leifar glýfosats fundist í ýmsum matvælum. Í evrópsku matvælaeftirliti árið 2016 fannst glýfosat í 38% sýna af linsubaunum, 20% sýna af hörfræjum, 16% sýna af sojabaunum og 10% sýna af tei. Einnig er það algengt í bókhveiti, byggi, millet, hveiti og rúgi. Þar sem stór hluti þessara matvæla er fluttur inn til Íslands geta Íslendingar einnig orðið fyrir útsetningu í gegnum daglegt mataræði (13).

Yfirborðsmeðhöndlun sítrusávaxta – er eitur á hýðinu?

Sítrusávextir á borð við sítrónur, appelsínur, mandarínur og klementínur eru oft húðaðir með vaxi sem inniheldur sveppadrepandi efni, gljáefni og rakavarnarefni sem hjálpa til við að halda hýðinu fersku og bæta útlit þeirra.

Fyrr í mánuðinum kom grein í Bændablaðinu sem talaði um að á hýði hefðbundna sítrusávaxta mælist oft kokteill af slíkum efnum, sem eru almennt ekki leyfð í lífrænni ræktun.

Á sítrusávöxtum má oft finna sveppadrepandi efni eins og imazalil og pyrimethanil, auk vax- og gljáefna. Árið 2022 var Imazalil skráð sem krabbameinsvaldandi efni hjá Heilbrigðis- og umhverfisstofnun Kaliforníu. Pyrimethanil hefur verið tengt við truflanir á hormónakerfi, lifrarstarfsemi og skjaldkirtli, auk þess sem efnið getur haft skaðleg áhrif á lífríki í vatni.

Norska matvælaöryggiseftirlitið ráðleggur að neyta ekki barkarins af yfirborðsmeðhöndluðum sítrusávöxtum. Þótt sítrusávextir séu þvegnir geta sum yfirborðsefni setið eftir eða sogast inn í aldinkjötið. Einnig er mælt með að þvo hendur vel eftir meðhöndlun þeirra.

Dugir að skola með vatni?

Til að minnka varnarefnaleifar á yfirborði ávaxta og grænmetis má leggja afurðirnar í bleyti í 10–15 mínútur í lausn úr 1 teskeið af matarsóda á móti 2 bollum af vatni og skola þær síðan vel undir rennandi vatni. Rannsóknir benda til þess að þessi aðferð geti dregið úr ákveðnum varnarefnaleifum á yfirborði, en hún gerir ekki ólífrænan ávöxt að lífrænum ávexti (14).

Sum varnarefni sitja ekki bara utan á matnum, heldur geta þau farið inn í plöntu sjálfa. Þess vegna er skolun góð venja, en ekki fullkomin vörn.

“Dirty Dozen og Clean 15” listarnir

Á hverju ári eru þúsundir sýna af ávöxtum og grænmeti rannsökuð af bandarískum eftirlitsstofnunum til að mæla magn varnarefnaleifa. Fyrir þá sem hafa ekki alltaf aðgang að lífrænum mat geta listar eins og Dirty Dozen og Clean Fifteen verið gagnleg leið til að forgangsraða.

Árið 2026 voru spínat, grænkál, jarðarber, vínber, nektarínur, ferskjur, kirsuber, epli, brómber, perur, kartöflur og bláber á Dirty Dozen-listanum. Þessar afurðir er skynsamlegt að velja lífrænar þegar hægt er.

Á Clean Fifteen-listanum 2026 voru ananas, maís, avókadó, papaya, laukur, frosnar grænar baunir, aspas, hvítkál, blómkál, vatnsmelóna, mangó, bananar, gulrætur, sveppir og kiwi. Þessar afurðir mælast almennt með minna magn varnarefnaleifa og geta því verið betri kostur þegar lífrænt er ekki í boði (15).

Litlar breytingar geta skipt máli

Að velja lífrænt snýst ekki um fullkomnun, heldur um að minnka heildarútsetningu fyrir varnarefnum þar sem það skiptir mestu máli, sérstaklega hjá börnum, barnshafandi konum og þegar um er að ræða matvörur sem mælast oft með mestar varnarefnaleifar.

Höfundur er Functional Medicine heilsuráðgjafi hjá fyrirtækinu Holistic ehf.