Leik­rit fá­rán­leikans á Hverfis­götu

Klukkan var korter yfir fimm og suðaustan rokið reif í bílhurðina á Hverfisgötunni þegar ég ætlaði að stíga út. Ég lokaði henni aftur. Í útvarpinu spilaði Nirvana órafmagnaða útgáfu af „The Man Who Sold the World“ og ég ákvað að sitja áfram og klára lagið. Yfirheyrslan átti ekki að byrja fyrr en hálf sex. Ég sat þarna fyrir utan lögreglustöðina, á leiðinni inn í enn eitt leikrit fáránleikans, enn eina skýrslutökuna yfir ungmennum sem voru mætt til að stimpla sig inn í kerfið, þegar búin að tapa leiknum og áttu sér enga undankomuleið.

Þarna mættu gaurar sem maður vissi strax að yrðu með fasta áskrift í fangelsunum til frambúðar eða enduðu inni í fíkniefnaheiminum þar sem þeir áttu engan séns. Ég reyndist því miður sannspár. Þessi málaflokkur hefur lítið breyst á þeim áratugum sem ég hef starfað í honum. Grunnurinn að þessari glötun var lagður löngu fyrr, fóstraður af algjöru úrræðaleysi og getuleysi kerfisins til að grípa þessa krakka áður en gatan tók þá yfir og sumir þeirra eiga í dag mannslíf á samviskunni.

Kraftaverk í skugga samfélagsmeinsins

Það var inn í þetta umhverfi sem ég steig fyrst árið 1994, þegar ég hóf minn feril á þessum vettvangi hjá Útideildinni. Fyrir utan það að hafa verið sjálfur olnbogabarn í kerfinu, þá er ég búinn að vera báðum megin við borðið. Ég byrjaði þarna í 50% hlutastarfi á móti því að vinna hjá Íþrótta- og tómstundaráði Reykjavíkur í Mótorsmiðjunni í 50% starfi. Mótorsmiðjan var sérhæfð félagsmiðstöð hugsuð fyrir unglinga með sérstakan áhuga á mótorhjólum, og þar sá maður mörg kraftaverkin gerast. Þarna kynntist ég Bjössa vini mínum sem varð mentor minn í þessu, sem er mér algjörlega ómetanlegt. Bjössi var í fullu starfi hjá Útideildinni, sem var á vegum Unglingadeildar Félagsmálastofnunar Reykjavíkur og staðsett niðri í miðbæ. Stuttu síðar fór ég svo sjálfur í fullt starf þar.

Útideildin sinnti vettvangs- og leitarstarfi, aðallega á kvöldin og um helgar, jafnt í miðbænum sem úti í úthverfunum. Starfið fólst í því að brjóta upp óæskilegar hópamyndanir og keyra drukkna unglinga í athvarf þar sem foreldrar þurftu svo að koma og sækja þá. Þar sá maður oft bitran sannleikann, því þessir krakkar áttu ekki langt að sækja vandamálin sín sum hver. Það eru mörg minnisstæð atvik því tengd. Eins og þegar foreldri kom að sækja unglinginn sinn, sjálft undir áhrifum á bíl og það gerðist ekki einu sinni. Langflestir foreldrar sem mættu til okkar voru bláedrú, hræddir og miður sín yfir krökkunum sínum. En þetta litla, örfáa brot sem mætti sjálft í vímunni var samfélagsmeinið sem við vorum í raun að berjast við. Þarna sá maður hvar keðjan slitnaði í uppeldinu og það voru þessi fáu atvik sem sátu í manni. Á þessum árum var mikil carnival-stemning í miðbænum.

Rómantískur bíóheimur vs. hrár raunveruleiki

Þegar ég horfi til baka til þess tíma þegar ég byrjaði var aðalvandamálið þessi stöðuga unglingadrykkja. Það var ekki mikið um neyslu á sterkum efnum nema þá hassi, og það var ekki mikið útbreitt í þessum aldurshópi. En var ástandið eitthvað verra eða betra en það er í dag? Ég er sannfærður um að Útideildin myndi eiga fullt erindi við nútímann, nákvæmlega eins og hún starfaði þá, en hún þyrfti eflaust að vera inni í netheimum líka. Hana er fyrir löngu síðan búið að leggja niður, því miður, þótt einhver vísir að henni sé enn til, en það mætti gera miklu betur að mínu mati í þeim efnum.

Við vorum með fjölbreytt hópstarf í útideildinni bæði fyrir stráka og stelpur. Ég byrjaði með minn fyrsta hóp í afbrotaforvörnum þarna og minn mentor í því var Bjössi. Það fólst aðallega í því að hætta að tala við þessa gaura yfir skrifborð. Í staðinn fyrir það fórum við í vettvangsvinnu og hittum fólk sem var í raunverulegri snertingu við málaflokkinn og sá afleiðingarnar og orsakirnar fyrir afbrotum og ofbeldi. Þannig fengu þeir alvöru snertingu við það hvað væri að gerast í ofbeldis- og afbrotaheiminum.

Við vildum rjúfa þá jafningjafræðslu sem þeir fengu á götunni, jafningjafræðslu sem átti miklu meira skylt við rómantískan bíóheim en hinn hráa raunveruleika.

Gatan dýrkar ofbeldi og glæpi eins og það sé töff, en hún sýnir þeim aldrei endastöðina. Hún sýnir þeim ekki blóðuga andlitið á fórnarlambinu daginn eftir, hvað þá fangaklefana og sárin á sálinni. Þetta leikrit fáránleikans hefur ekkert breyst í grunninn; það er bara komin önnur uppfærsla á því í dag miðað við þegar ég byrjaði á þessum vettvangi árið 1994.

Fjarlægðin á milli tveggja heima

Eins sátum við oft yfirheyrslur hjá ungmennum sem voru að brjóta af sér. Þessir drengir voru engum líkir; yfirheyrslurnar skiptu tugum og það átti enginn séns í þá með hefðbundnum aðferðum kerfisins. Það sýndi sig fljótt hversu mikil fjarlægð var á milli tveggja heima í þessum málaflokki. Annars vegar var það fólkið sem skipulagði úrræðin út frá skrifstofum og reglugerðum og hins vegar við sem stóðum á gólfinu og mættum veruleikanum á götunni andspænis þeim augnhæð.

Að stilla þessum krökkum upp bak við skrifborð á lokaðri skrifstofu skilaði litlu; það þurfti að taka á þeim af alvöru á þeirra eigin forsendum, líkt og hópastarfið okkar gerði. Það var stöðug barátta að brúa þetta bil og halda tilvist starfsins áfram, því það getur verið erfitt að átta sig á þörfum götunnar þegar maður horfir á hana úr fjarlægð innan úr kerfinu. Enda fór eins og það fór.

Þessi málaflokkur hefur lítið breyst á þeim áratugum sem ég hef starfað í honum. En þarna var ég að byrja. Þegar lagið kláraðist loksins í útvarpinu ýtti ég hurðinni upp aftur og steig beint út í nístandi rokið á Hverfisgötunni. Ég dró andann djúpt og gekk inn á lögreglustöðina, tilbúinn að taka minn stað á sviðinu í þessu leikriti fáránleikans sem beið mín inni.

Á meðan samfélagið og netheimar halda áfram að dást að fölskum töffaraskap sitja nýjar kynslóðir krakka inni á lögreglustöðvum og átta sig ekki á því að sýningunni er lokið og raunveruleikinn tekinn við. Kerfið stendur of oft lamað gagnvart eigin úrræðaleysi á meðan gjáin á milli skrifstofunnar og götunnar breikkar og gatan heldur áfram að krefjast fórnarlamba.

Höfundur er starfsmaður Fjölsmiðjunnar og áhugamaður um betra samfélag