Þegar sorg verður valdatæki

Það er athyglisvert hvernig andlát foreldris getur afhjúpað margt af því sem samfélagið vill helst ekki horfast í augu við. Dauðinn hefur þann eiginleika að draga fram bæði það fallegasta og það hráasta í mannlegum samskiptum. Hann afhjúpar valdastrúktúra fjölskyldna með óþægilegri skýrleika og sýnir hvernig tengsl, virði og það að tilheyra eru stundum skilyrt frekar en skilyrðislaus.

Í vestrænni hugmyndafræði er fjölskyldan gjarnan sett fram sem öruggt skjól; staður samheldni, samkenndar og gagnkvæmrar ábyrgðar. Samt sýna fjölskyldukerfi okkur aftur og aftur að tengsl byggja ekki aðeins á ást heldur einnig valdi, hollustu, ósögðum reglum og gömlum átökum sem lifa oft langt fram yfir það fólk sem skapaði þau.

Þessi mynstur verða sjaldan jafn sýnileg og þegar foreldri liggur fyrir dauðanum.

Þá verður oft til óformlegt valdakerfi í kringum hinn deyjandi þar sem ákveðnir einstaklingar taka sér stöðu hliðvarða. Þeir stjórna upplýsingaflæði, aðgengi og nálægð. Sá sem hefur sterkustu stöðuna innan fjölskyldunnar fær ósjálfrátt meira vald til að skilgreina raunveruleikann fyrir hina.

Það sem á yfirborðinu getur litið út eins og vernd eða skipulag verður stundum að stjórn á sorg annarra.

Þetta er siðferðilega vandasamt vegna þess að nálægð við dauðvona foreldri ætti ekki að vera félagslegt auðmagn sem hægt er að verja gagnvart öðrum systkinum. Foreldri hættir ekki að vera foreldri allra barna sinna þó að tengslin hafi verið ólík, flókin eða misnáin.

Í fjölskyldufræðum hefur lengi verið fjallað um hvernig vald innan fjölskyldukerfa birtist í gegnum aðgang. Hver fær upplýsingar fyrst? Hver fær að vera nálægt? Hver fær að skilgreina hvað sé best?

Þegar eitt systkini fær slíkt óformlegt vald verður sorg annarra ósjálfrátt háð samþykki þess.

Sú staða getur verið djúpt niðurlægjandi, ekki aðeins vegna þess sem er sagt eða gert heldur líka vegna alls þess sem er tekið frá öðrum: tími, samtöl, augnablik og möguleikanum á að kveðja foreldri sitt á eigin forsendum.

Slíkar aðstæður verða sjaldnast til í tómarúmi. Þær eiga yfirleitt rætur í eldri átökum og hollustuböndum sem hafa fengið að lifa óáreitt innan fjölskyldukerfisins árum eða jafnvel áratugum saman.

Í sumum fjölskyldum verður reiði gagnvart fyrrverandi maka svo djúp og langvarandi að hún hættir smám saman að beinast eingöngu að viðkomandi einstaklingi. Hún færist yfir á börnin sem tengjast honum, ekki endilega með meðvituðum hætti heldur í gegnum viðhorf, fjarlægð, útilokun og skilyrt tengsl.

Þá geta börn alist upp við það að bera afleiðingar átaka sem þau tóku aldrei þátt í að skapa. Þau verða ómeðvitað merkt gömlum sárum fjölskyldunnar, dæmd út frá sögu annarra og þannig látin bera tilfinningalegar afleiðingar reiði sem tilheyrði fullorðnum kynslóðum.

Í slíkum aðstæðum fær einstaklingurinn sjaldan raunverulegt tækifæri til að mæta fjölskyldunni á eigin forsendum. Hann mætir inn í kerfi þar sem hlutverk hans hefur að einhverju leyti þegar verið ákveðið.

Það er áhugavert út frá fjölskyldu- og tengslafræðum hvernig þessi mynstur lifa áfram jafnvel þegar samskipti eru lítil sem engin. Barn sem hefur ekki átt samskipti við systkini sín í áratugi getur engu að síður upplifað sömu fjarlægð og útilokun síðar á ævinni þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að byggja brú á milli.

Á sama tíma getur samband þess barns við foreldrið sjálft verið náið og hlýtt. Foreldrið getur jafnvel meðvitað reynt að skapa meira rými fyrir sátt eftir því sem líður á ævina. Þar verður sorgin sérstaklega flókin. Þá er fólk ekki aðeins að syrgja foreldri sitt heldur líka þá staðreynd að tengslin sem foreldrið reyndi að byggja upp fengu aldrei raunverulegt rými til að lifa innan fjölskyldunnar sjálfrar.

Kannski er það eitt af því sem situr hvað þyngst eftir þegar manneskja sem er að deyja lýsir skýrum vilja um frið eða sátt en óuppgerð reiði þeirra sem lifa áfram reynist sterkari en óskir hins deyjandi sjálfs.

Í grunninn er þetta birtingarmynd félagslegrar útilokunar innan nánustu tengsla manns. Hún birtist ekki alltaf í átökum eða beinum höfnunum heldur í þögninni; upplýsingum sem eru ekki sendar, símtölum sem eru ekki hringd og ákvörðunum sem teknar eru án samráðs.

Smám saman fer einstaklingurinn að upplifa að hann standi utan við eitthvað sem ætti að vera sjálfsagt, að aðgengi hans að eigin sorg, eigin tengslum og eigin kveðju sé orðið háð vilja annarra.

Í þeirri djúpu tilfinningu að hann sé orðinn gestur í eigin sorg.

Það sem mér finnst sláandi er hversu auðvelt samfélagið virðist eiga með að réttlæta slíka hegðun þegar hún er sett fram undir formerkjum marka, sjálfsverndar eða réttar fólks til sinnar upplifunar. Þessi hugtök eru vissulega mikilvæg. En þegar einstaklingshyggjan verður svo ráðandi að sameiginleg siðferðileg ábyrgð gagnvart öðrum hverfur úr myndinni skapast hættulegt tómarúm.

Því sorg er ekki einkaeign.

Enginn á foreldri einn.

Sambönd barna við foreldra geta verið ólík, misnáin og jafnvel sár. En dauðinn ætti aldrei að vera vettvangur þar sem verið er að endurraða virði barna í lífi foreldris síns.

Og þessi skilaboð stoppa ekki hjá systkinunum sjálfum. Börn þeirra erfa þau líka.

Börn skynja félagslegan veruleika fjölskyldunnar löngu áður en þau hafa orð yfir hann. Þau sjá hver fær pláss, hver fær hlýju og hver er skilinn eftir. Þau sjá hvaða foreldri fær virðingu og hvaða foreldri þarf stöðugt að berjast fyrir rétti sínum til að tilheyra eigin fjölskyldu.

Þegar barn upplifir að foreldri þess sé sett á jaðarinn í sorgarferli fjölskyldunnar fer það ósjálfrátt að spyrja sjálft sig hvar það standi í kerfinu.

Í fjölskyldufræðum er talað um hvernig það að tilheyra sé ein af grunnforsendum sálræns öryggis. Þegar útilokun á sér stað innan fjölskyldukerfis á viðkvæmum tímum getur það haft djúp áhrif á sjálfsmynd og öryggistilfinningu til lengri tíma.

Kannski er það þess vegna sem slíkar aðstæður skilja eftir sig svo djúp sár, því þetta snýst sjaldan aðeins um eitt símtal eða eina ákvörðun heldur upplifunina af því að mannleg reisn manns sé orðin háð samþykki annarra, að rétturinn til að syrgja eigið foreldri sé orðinn eitthvað sem aðrir úthluta.

Og þar stöndum við frammi fyrir stærri samfélagslegum spurningum:

Hvað hefur gerst í menningu okkar þegar fólk upplifir sig hafa siðferðilegt umboð til að stjórna aðgengi annarra að dauðvona foreldri sínu?

Hvenær fórum við að rugla saman persónulegum sárindum og valdi yfir sorg annarra?

Kannski er það eitt af því sem dauðinn afhjúpar hvað skýrast.

Að fjölskyldur snúist ekki aðeins um blóðtengsl heldur um siðferðilegt rými.

Fátt skilur eftir sig jafn djúp spor og þegar manneskja þarf að berjast fyrir rétti sínum til að kveðja eigið foreldri.

Höfundur er meistaranemi í félagsráðgjöf.