Fiskurinn, valdið og til­finningin fyrir full­veldi

Þegar umræðan um aðild Íslands að Evrópusambandinu blossar upp gerist það nær undantekningarlaust að fiskurinn syndir inn í umræðuna. Það er skiljanlegt. Fá mál tengjast íslenskri sjálfsmynd jafn sterkt og yfirráð yfir fiskimiðunum.

Þorskastríðið var til að mynda ekki bara deilur um réttinn til að veiða, heldur saga um sjálfstæði þjóðar sem ákvað að standa vörð um eigin auðlindir gegn stærri ríkjum. Þess vegna vekur sú hugmynd enn sterk tilfinningaleg viðbrögð að Ísland gæti með aðild að Evrópusambandinu þurft að deila ákvörðunarvaldi um nýtingu fiskistofna sinna.

Spurningin sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir er hins vegar ekki aðeins sú hvort við myndum missa stjórn á fiskiauðlindinni við inngöngu í Evrópusambandið. Spurningin er miklu frekar hvort við höfum yfir höfuð þá stjórn sem við teljum okkur hafa?

Í lagalegum skilningi er svarið einfalt. Ísland ræður yfir 200 mílna lögsögu sinni. Ísland setur reglurnar um fiskveiðar. Ísland ákveður kvóta, veiðigjöld og fyrirkomulag fiskveiðistjórnunar. Þannig gæti Alþingi í prinsippinu breytt kvótakerfinu á morgun, ef pólitískur vilji væri fyrir því.

En í samfélagslegum og efnahagslegum skilningi er myndin flóknari. Á síðustu þremur áratugum hefur sjávarútvegurinn tekið stakkaskiptum. Kvótar hafa safnast á færri hendur. Íslensk sjávarútvegsfyrirtæki hafa sameinast og stækkað. Mörg þeirra starfa á alþjóðlegum mörkuðum, fjármagna sig erlendis, gera upp í erlendri mynt, veðsetja fiskveiðiheimildir sem sína eign. Á sama tíma hefur mörgum sjávarbyggðum fundist áhrif sín hafa stórminnkað.

Þegar við segjum að fiskurinn sé “íslenskur” erum við að tala um tvennt. Annarsvegar lagalegt eignarhald þjóðarinnar á auðlindinni. Hins vegar upplifun almennings af því hvort hann hafi raunverulega aðkomu að þeim verðmætum sem auðlindin skapar. Á þessu er mikilvægt að gera greinarmun.

Andstæðingar Evrópusambandsins hafa oft bent á að með aðild myndi Ísland missa hluta af ákvörðunarvaldi sínu um fiskveiðar. Það er ekki ósanngjörn lýsing. Fiskveiðar eru ólíkar flestum öðrum auðlindamálum innan Evrópusambandins. Ólíkt skógarauðlindinni, námum og orkuauðlindum eru fiskveiðar hluti af sameiginlegur stefnu sambandsins og því færist hluti ákvörðunartökunnar til sambandsins.

Þetta er raunverulegt framsal. En það þýðir ekki að umræðan sé þar með búin. Því á móti kemur önnur spurning: Hverskonar vald erum við að verja?

Ef þjóðin ræður formlega yfir auðlindinni en upplifir að áhrif hennar á nýtingu auðlindarinnar fari sífellt minnkandi, er þá sjálfgefið að núverandi staða sé fullnægjandi? Ef arðurinn safnast á færri hendur, ef byggðir missa áhrif og ef stóru sjávarútvegsfyrirtækin verða sífellt alþjóðlegri, er þá nóg að klappa sér á öxl og benda á að Alþingi eigi enn síðasta orðið?

Kannski er það einmitt hér sem umræðan um Evrópusambandið hefur fest sig í fortíðinni. Við deilum enn um þetta eins og árið sé 1994! Við tölum enn eins og að valið standi á milli íslenskra eða erlendra yfirráða!

En árið 2026 er veruleikinn miklu flóknari. Valdið yfir auðlindum getur færst til á mun fleiri vegu en í gegnum alþjóðasamninga eins og Evrópusambandið. Það getur færst í gegnum samþjöppun eignarhalds. Það getur færst í gegnum markaðsvæðingu. Það getur færst í gegnum alþjóðlegt fjármagn.

Kjarni málsins er ekki hvort að fiskurinn yrði áfram í íslenskri lögsögu. Hann yrði það! Hann er heldur ekki sá hvort Ísland myndi missa allt vald yfir fiskveiðistjórnuninni. Það myndi ekki gerast. Raunverulega spurningin er þessi: Hver hefur raunveruleg áhrif á nýtingu fiskiauðlindarinnar í dag, hver ætti að hafa þau áhrif í framtíðinni, og myndi aðild að Evrópusambandinu færa það vald nær eða fjær okkur almenningi?

Gleðilegan sjómannadag.