Tröllin eru að koma

Fyrsta vindorkuverið á Íslandi rís nú við Vaðöldu ofan Búrfells. Þar eiga 28 risavaxnar vindtúrbínur að snúast og framleiða rafmagn sem gæti nægt 40 prósentum þjóðarinnar til almennrar notkunar. Tvö ferlíki hið minnsta hafa verið reist þegar þetta er skrifað. Vindorkuverinu við Vaðöldu fylgja einir umfangsmestu þungaflutningar í sögu landsins, með flutningi spaða og annarra hluta mannvirkjanna frá Þorlákshöfn upp fyrir Búrfell. Leiðin er ekki sú versta á landinu, vegir nokkuð beinir og á flatlendi að stórum hluta. Svæðið er hvorki gróðurríkt né ósnortið. En þetta er hluti af hálendinu og leiðin upp á Sprengisand, stærstu ósnortnu víðerni Evrópu, sem okkur ber skylda til að verja. Vaðölduver er á aflsvæði Þjórsár þar sem fyrir eru sjö vatnsaflsstöðvar og miklu meira stendur til.

Hamfarasvæði heimsótt

Landvernd fór þarna um nýlega, með norskum náttúruverndarsamtökum, sem fannst hásléttan þar sem vindmöstrin rísa illa komin og verulega röskuð af skurðum og raflínum. Kurteisir gestirnir sögðu fátt en úr svip þeirra mátti lesa að þeir sáu enga náttúruperlu heldur sorglegt svæði. Sléttan milli Þjórsárbrúar og hálendismiðstöðvarinnar í Hrauneyjum var líka orðin þannig að hún minnti meira á stríðshrjáða jörð en íslenskt hálendi, þennan sólríka og þurra vordag. Risastórar þungavinnuvélar í rykmekki hvert sem litið var, vegarslóðar, malarhaugar, skurðir, skúrar, steypa, kranar, gryfjur og hávaði. „Staff only“, sögðu skiltin. Og „öll umferð bönnuð“ á þessu stóra hernumda svæði. Eftir smá borgaralega óhlýðni og rannsóknir inni á bannsvæðinu, kom snaggaralegur verkstjóri á Teslu og flutti óboðnu náttúruverndargestina út af athafnasvæðinu og sleppti þeim út á holóttan og illa farinn Sprengisandsveginn, strangur á svip.

Í þessari þjóðlendu eigum við engan rétt lengur, aðkomufólk er óvelkomið á stóru landflæmi en vindtúrbínubreiðan mun ná yfir 17 ferkílómetra og sjást úr öllum áttum og úr órafjarlægð. Við sem förum Sprengisand við hvert tækifæri til að njóta víðerna, kyrrðar og endalauss útsýnis syrgjum horfna tíð. Við þekkjum svæðið sem anddyri hálendisins og alvöru víðerni. Við höfum komið í Veiðivötn, Langasjó, á Þóristind og dýrkum útsýnið af fjöllum í átt til Heklu, Sandafells, Búrfells, Löðmundar og áfram má telja. Við áttum okkur á því að víðernatilfinningin er á hverfanda hveli. Hálendiskyrrðin er rofin. „Þetta verður vígalegt þegar allt er komið.“ sagði vegfarandi sem velti fyrir sér hvort það þyrfti að tvöfalda línulagnirnar fyrir orkuna, niður sveitirnar þar sem stórvirkar þungavélar rótast nú um í farvegi Þjórsár til að undirbúa Hvammsvirkjun.

Tækifærin eru óþrjótandi en náttúran ekki

En hvað svo? 43 vindorkuver til viðbótar eru í kortunum. Mörg hundruð vindtúrbínur með þungaflutningavegum þvers og kruss. Víðsvegar um landið, á svæði hafarna, á gróðursælum heiðarlöndum og mýrlendi. Votlendi sem við segjumst reyndar ætla að endurheimta. 43 heiðar og fjöll eyðilögð og breytt í álíka hamfarasvæði og Vaðalda er nú. Útsýni spillt í öllum landshlutum og fleiri víðerni fá túrbínusýn, ljósmengun, hávaða og jarðrask.

Vindorkuverið við Vaðöldu hét einu sinni Búrfellslundur og átti að vera miklu stærra og breiða úr sér á svæði sem kallast Hafið og eru víðfeðm öræfi með mikilli fjallasýn. Dregið var úr áformunum og möstrum fækkað verulega í kjölfar vel rökstuddra athugasemda og umsagna, meðal annars frá Landvernd.

Orkuákafinn var heldur minni þegar þetta var. Nú er hann taumlaus og endalaus. Varla fyrirfinnst sú virkjanahugmynd sem stjórnvöldum þykir ástæða til að fetta fingur út í. Þau 28 vindorkuskrímsl (hæðarmæling tvær Hallgrímskirkjur) sem rísa við Vaðöldu í sumar og á næsta ári, eiga að framleiða orku sem gæti nægt öllum heimilum á landsbyggðinni. Hvernig má þá vera að okkur vanti hundrað eða þúsund vindtúrbínur til viðbótar um allt land? Ef marka má reynslu annarra landa þurfa erlend gagnaver mjög mikla orku núna. Landsvirkjun tjáir sig óljóst um þörfina: .... innlend orkuskipti, framþróun núverandi viðskiptavina, tækifæri í stafrænni vegferð, nýsköpun og fjölnýtingu. Þannig vill Landsvirkjun forgangsraða, enda eftirspurn meiri en framboð.

Vindorkuver í hverja sveit

Svar Landsvirkjunar við spurningum um í hvað orkan eigi að fara, er ekki um forgangsröðun, nema þá að allt sem selst eigi að vera í forgangi. Stafræn vegferð, þýðir líklega gagnaver, en þau eru einmitt sérstaklega mikil ógn við náttúruna, eins og dæmin sanna í nágrannalöndum. Orðið græðgi kemur sífellt oftar fram í tali almennings í landinu þegar orkumálin eru rædd. Þeir eru þó til enn sem trúa á takmarkalausa auðlindanýtingu til hagvaxtar. Ástæða er til að spyrja um hversu langt á að ganga. Það tók ekki nema eina viku að reisa risavindtúrbínu númer tvö við Vaðöldu, Með þeim ofsa sem nú ríkir, gæti tekið stuttan tíma að gjörbreyta ásýnd Íslands alls. Ættum við kannski að reisa 300 vindmöstur í viðbót ofan við Búrfell? Er þetta hálendissvæði gjöreyðilagt og vitum við til hvers? Er eina friðlandið sem hægt er að tala um upp með Þjórsá úr því sem komið er, þjóðgarður fyrir jarðrask, vörubíla, skurðgröfumenningu, skammsýni og byggingarkrana? Á að ráðast samtímis á Grjótháls, Garpsdal, Laxárdalsheiði, Langanes osrfv... og virkja í blindni út um allt á næstu tíu árum? Eigum við að leggja nýja þungaflutningavegi í öllum landshlutum, reisa margar virkjanir í einu? Og hafa náttúru Íslands alla á útsölu til að friðþægja fjárþyrstar sveitarstjórnir og stórfyrirtæki með óljóst eignarhald?

Má ræða forgangsröðun? Og má ræða verndun náttúru yfirleitt? Eða eigum við fyrst og fremst að hafa plan sem leyfir kjörnum fulltrúum að gefa auðlindir þjóðarinnar þeim sem heimta með þjósti og garga hæst um mikinn hagvöxt til skamms tíma? Spurningarnar eru margar og það er stjórnvalda að svara þeim.

Höfundur er framkvæmdastjóri Landverndar.