Enginn á að ýta Ís­landi inn um bak­dyrnar

Það er ekki skrítið að margir Íslendingar verði varir um sig þegar Evrópusambandið er nefnt.

Þetta er stórt mál. Stærra en flest pólitísk hitamál sem koma og fara. Það snertir sjávarútveg, fullveldi, gjaldmiðil, verðlag, landbúnað, byggðir, regluverk og stöðu Íslands í heiminum. Það snertir líka tilfinningu margra fyrir því hvað Ísland er, hvað Ísland hefur byggt upp og hvað Ísland má aldrei missa.

Þess vegna er varfærni ekki heimskuleg. Hún er eðlileg.

Það er líka skiljanlegt að fólk treysti ekki sjálfkrafa ferlum sem byrja á einni spurningu en virðast geta endað á miklu stærri niðurstöðu. Margir spyrja sig: Ef við segjum já við viðræðum, erum við þá í raun búin að opna dyr sem erfitt verður að loka aftur? Verður já við viðræðum seinna túlkað sem já við aðild? Er þjóðin þá smám saman færð nær niðurstöðu sem hún samþykkti aldrei beinlínis?

Þessar áhyggjur á ekki að afgreiða með hroka.

Enginn á að ýta Íslandi inn um bakdyrnar.

Einmitt þess vegna þarf umræðan að vera skýrari en hún hefur oft verið. Ef þjóðin á að kjósa um hvort halda eigi áfram viðræðum við Evrópusambandið, þá þarf að liggja alveg ljóst fyrir hvað slíkt já þýðir, og ekki síður hvað það þýðir ekki.

Já við viðræðum má ekki vera já við aðild. Það má aðeins vera já við því að fá samninginn á borðið.

Þetta er grundvallarmunur.

Við getum haft sterkar skoðanir á Evrópusambandinu. Sumir telja að Ísland eigi aldrei að ganga í sambandið. Aðrir telja að það sé skynsamlegasta leiðin til framtíðar. Enn aðrir eru óvissir, varfærnir eða einfaldlega þreyttir á umræðu sem virðist oft snúast meira um slagorð en skýra valkosti.

En sama hvar fólk stendur, þá ætti eitt að vera sameiginlegt: þjóðin á ekki að þurfa að taka endanlega afstöðu í þoku.

Auðvitað er margt vitað um Evrópusambandið. Aðild er ekki leynipakki. Regluverk sambandsins, reynslan af fyrri umsókn Íslands og stóru álitamálin eru ekki óþekkt. En það sem liggur ekki fyrir fyrr en samið hefur verið eru raunveruleg kjör Íslands: aðlögunartímar, bókanir, fyrirvarar, vernd og pólitíska niðurstaðan sem þjóðin fengi þá að taka afstöðu til.

Við vitum ekki hvernig endanlegur samningur myndi líta út fyrr en hann liggur fyrir. Við vitum ekki hvaða undanþágur, fyrirvarar, vernd eða aðlögunartímar væru möguleg nema viðræðum sé haldið áfram. Við vitum ekki hvaða kostnaður eða ávinningur væri raunverulega á borðinu fyrr en niðurstaðan er komin í ljós.

Og ef við vitum það ekki, þá erum við ekki að velja milli skýrra kosta. Við erum að velja út frá ímyndum, ótta, vonum og gömlum pólitískum átökum. Það er ekki góð leið til að taka svona stóra ákvörðun.

Þess vegna er mikilvægt að spyrja: hvað er varfærnasta leiðin?

Er varfærnasta leiðin að stöðva málið áður en þjóðin fær að sjá hvað stendur til boða? Eða er varfærnasta leiðin að setja skýr mörk, halda áfram viðræðum, fá niðurstöðu á borðið og leyfa þjóðinni síðan að leggja mat á hana?

Seinni leiðin er skynsamlegri.

Ekki vegna þess að aðild sé sjálfkrafa rétt. Ekki vegna þess að Evrópusambandið sé gallalaust. Ekki vegna þess að áhyggjur nei-sinna séu ómerkilegar. Þvert á móti. Einmitt vegna þess að þetta er stórt mál, og einmitt vegna þess að áhyggjurnar eru raunverulegar, þurfum við betri upplýsingar en við höfum núna.

Ef endanlegur samningur reynist slæmur fyrir Ísland, þá á þjóðin að hafna honum. Ef hann reynist veikja stöðu sjávarútvegsins of mikið, skerða sjálfstæði Íslands með óásættanlegum hætti eða færa of mikið vald frá íslenskum kjósendum, þá á þjóðin að segja nei.

En ef samningurinn reynist betri en margir óttast? Ef hann inniheldur skýrari fyrirvara, betri kjör eða meiri sveigjanleika en fólk gerir ráð fyrir? Þá á þjóðin líka að fá að sjá það.

Hvorugt er hægt að vita fyrirfram.

Þess vegna er það ekki óábyrgt að vilja halda áfram viðræðum. Það getur einmitt verið ábyrgasta leiðin, svo lengi sem hún er bundin skýrum skilyrðum: þjóðin heldur lokaorðinu, þjóðin fær samninginn til skoðunar og þjóðin fær að hafna honum ef henni líst ekki á niðurstöðuna.

Þetta þarf að segja skýrt.

Stjórnmálamenn eiga ekki að tala eins og já við viðræðum sé þegar sigur fyrir aðildarsinna. Það væri rangt. Þeir eiga heldur ekki að tala eins og nei við viðræðum sé eina leiðin til að vernda fullveldi Íslands. Það er of einfalt.

Fullveldi snýst ekki bara um að segja nei.

Fullveldi snýst líka um að geta skoðað valkosti sína af yfirvegun, aflað upplýsinga, sett eigin skilyrði og tekið ákvörðun á eigin forsendum.

Lítil þjóð þarf ekki að verja sjálfstæði sitt með því að loka augunum. Hún ver það með því að halda stjórninni á málinu.

Það er alveg rétt að við eigum að passa okkur á ferlum sem renna af stað án skýrra marka. Við eigum að passa okkur á óskýrum spurningum. Við eigum að passa okkur á því að stjórnmálamenn túlki niðurstöðu þjóðarinnar víðar en hún á rétt á.

En besta vörnin gegn því er ekki endilega að neita að skoða málið frekar. Besta vörnin er að skilgreina ferlið skýrt.

Seinna getum við rætt stærri spurningarnar: fullveldi, áhrif, efnahag, öryggi og hvað Ísland hefði sjálft fram að færa.

Já við viðræðum þýðir: sýnið okkur samninginn.

Það þýðir ekki: samþykkið aðild.

Það þýðir ekki: gefið frá ykkur lokaákvörðunina.

Það þýðir ekki: treystið einhverjum öðrum til að ákveða þetta fyrir þjóðina.

Það þýðir einfaldlega: fáum raunverulega niðurstöðu á borðið og tökum svo upplýsta ákvörðun.

Þjóðin á að fá síðasta orðið.

Og ef þjóðin á að fá síðasta orðið, þá þarf hún fyrst að fá eitthvað raunverulegt til að dæma um.

Það er ekki að ýta Íslandi inn um bakdyrnar.

Það er að kveikja ljósin og sjá hvað er í raun í boði áður en við ákveðum hvort við viljum ganga lengra eða loka málinu.

Það er munur á því að vera varfærinn og því að vera blindur.

Og í svona stóru máli eigum við að velja varfærni, ekki blindu.

Ég þakka A. fyrir djúpt samtal, gagnrýna yfirferð og mikilvægt framlag til uppbyggingar rammans.

Höfundur er atferlisfræðingur, sálfræðingur og kennari.