Hvað þarf að vera til staðar ef dánaraðstoð verður heimiluð?

Niðurstöður könnunar sem Maskína framkvæmdi fyrir Lífsvirðingu í mars 2026 sýna skýran stuðning almennings við dánaraðstoð á Íslandi. Alls segjast 73,3% hlynnt því að einstaklingar geti fengið dánaraðstoð við ákveðnar aðstæður.

Niðurstöðurnar sýna þó líka að fólk vill að slík löggjöf verði útfærð af mikilli varfærni. Áhyggjur fólks snúa einkum að því hvernig tryggja megi að dánaraðstoð verði aðeins veitt á grundvelli vel ígrundaðrar, sjálfviljugrar og upplýstrar óskar einstaklingsins og að fólk í viðkvæmri stöðu njóti fullrar verndar.

Vernd fólks í viðkvæmri stöðu

Áhyggjur þeirra sem eru andvíg dánaraðstoð, eða 9%, snúa einkum að hættu á misnotkun (61,7%) og því að fólk í viðkvæmri stöðu, til dæmis vegna öldrunar, fötlunar eða félagslegrar einangrunar, gæti fundið fyrir beinum eða óbeinum þrýstingi (53,4%). Beinn þrýstingur getur komið frá öðrum, svo sem aðstandendum. Óbeinn þrýstingur getur falist í aðstæðum sem hafa áhrif á sjálfsmynd og ákvarðanatöku fólks, svo sem einmanaleika, skorti á stuðningi, ótta við að vera byrði eða upplifun af því að lífið hafi misst gildi í augum annarra.

Þessar áhyggjur ber að taka alvarlega. Einmitt þess vegna skiptir máli að skoða hvernig reynt hefur verið að mæta þeim í löndum þar sem dánaraðstoð er heimiluð. Almennt er krafist ítarlegs mats, þar sem fleiri en einn læknir kemur að málinu. Meðal annars er metið hvort ósk einstaklingsins sé sjálfviljug, upplýst og stöðug yfir tíma. Í sumum tilvikum er einnig óskað eftir mati á geðheilsu eða ákvörðunarfærni. Einstaklingur þarf jafnframt að hafa vitrænt hæfi til að taka ákvörðunina og getur hætt við ferlið hvenær sem er.

Skýr skilyrði og afmörkun

Um helmingur þeirra sem eru andvíg dánaraðstoð, eða 50,6%, hefur áhyggjur af því að skilyrði geti víkkað með tímanum. Þótt dánaraðstoð væri í upphafi aðeins heimil fólki með ólæknandi sjúkdóm á lokastigi og óbærilegar þjáningar, óttast sumir að löggjöfin gæti síðar náð til fólks með langvarandi en ekki lífshættulega sjúkdóma, eða jafnvel fólks með alvarlegan geðrænan vanda.

Þessar áhyggjur undirstrika mikilvægi þess að afmörkun laganna sé skýr frá upphafi. Það þarf að liggja ljóst fyrir hverjir geta óskað eftir dánaraðstoð, við hvaða aðstæður, hvaða matsferli þarf að fara fram og hvaða skilyrði verða að vera uppfyllt.

Jafnframt er mikilvægt að hafa í huga að reynsla annarra landa bendir til þess að breytingar á löggjöf gerist ekki sjálfkrafa. Þar sem skilyrði hafa breyst hefur það almennt gerst að undangenginni opinni umræðu, pólitískri ákvörðun og formlegri lagasetningu. Mörk færast ekki af sjálfu sér; þau færast aðeins ef samfélagið og löggjafinn taka meðvitaða ákvörðun um það.

Gagnsæi og virkt eftirlit

Rúmlega fimmtungur þeirra sem eru andvíg dánaraðstoð, eða 23,1%, óttast einnig að lögleiðing geti grafið undan trausti milli sjúklinga og heilbrigðisstarfsfólks. Þeim áhyggjum verður helst mætt með gagnsæi, skýrum verkferlum og virku eftirliti.

Í löndum þar sem dánaraðstoð er heimiluð er almennt skylt að skrá hvert tilvik og tilkynna það til óháðrar eftirlitsnefndar. Slík nefnd fer yfir hvort skilyrðum laganna hafi verið fullnægt og hvort rétt verklag hafi verið viðhaft. Ef frávik koma í ljós taka við skýr viðbragðsferli, sem geta falið í sér frekari rannsókn og, í alvarlegum tilvikum, lagalegar afleiðingar.

Víða eru einnig birtar opinberar ársskýrslur um framkvæmdina. Þar koma fram upplýsingar um fjölda umsókna, fjölda samþykktra tilvika, ástæður beiðna og hvernig eftirliti hefur verið háttað. Slíkt gagnsæi gerir almenningi kleift að fylgjast með þróuninni og leggja mat á hvort kerfið virki eins og til var ætlast.

Hvað má læra af reynslu annarra?

Íslendingar þurfa ekki að byrja á auðu blaði. Reynsla annarra landa sýnir að hægt er að setja dánaraðstoð í skýran og vandaðan lagaramma. Hún minnir einnig á að þær áhyggjur sem koma fram hér á landi eru ekki séríslenskar.

Mikilvægasti lærdómurinn er að skýr skilyrði, faglegt mat, virk skráning og óháð eftirlit þurfa að vera innbyggð í kerfið frá upphafi. Reynslan hjálpar okkur að spyrja réttu spurninganna: Hver á að meta beiðnir? Hvaða skilyrði eiga að gilda? Hvernig verndum við fólk í viðkvæmri stöðu? Og hvernig tryggjum við að ferlið sé gagnsætt, faglegt og endurskoðanlegt?

Sjálfræði og vernd

Umræðan um dánaraðstoð er oft sett fram eins og hún snúist um val milli tveggja gilda: sjálfræðis annars vegar og verndar hins vegar. En þessi gildi þurfa ekki að útiloka hvort annað. Ábyrg löggjöf um dánaraðstoð verður að byggjast á hvoru tveggja.

Niðurstöður könnunarinnar sýna að mikill meirihluti almennings styður dánaraðstoð við ákveðnar aðstæður. Þær sýna líka að fólk vill að farið sé varlega, að skilyrðin séu skýr og að vernd þeirra sem eru í viðkvæmri stöðu sé tryggð.

Með skýrum skilyrðum, öflugu eftirliti, faglegu mati og opinni umræðu er hægt að móta lagaramma sem virðir vilja einstaklingsins við lífslok, án þess að slakað sé á skyldu samfélagsins til að vernda þau sem kunna að vera berskjölduð.

Höfundur er formaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.