Það er mikið talað um ESB. En hver á Ís­land í raun?

Þegar rætt er um ESB á Íslandi snýst umræðan oft um fullveldi.

Um sjálfstæði.

Um það hvort Ísland eigi að halda völdum yfir eigin auðlindum og eigin framtíð.

Og það er skiljanlegt.

Sjálfstæðið hefur djúpa merkingu í íslenskri sögu.

En stundum velti ég því fyrir mér hvort við séum alltaf að spyrja réttu spurninganna.

Því á meðan við deilum um hvort Ísland eigi að ganga í ESB eða ekki vakna aðrar spurningar sem mér finnst jafnvel enn áhugaverðari.

Hver á Ísland í raun?

Hversu sjálfstætt er Ísland í raun?

Og hvað þýðir fullveldi eiginlega á tuttugustu og fyrstu öldinni?

Auðvitað á enginn þjóðina sjálfa.

En hverjir hafa raunveruleg áhrif á daglegt líf okkar?

Hverjir ráða verðinu á matvöru?

Hverjir eiga stóran hluta kvótakerfisins?

Hverjir hafa áhrif á húsnæðismarkaðinn?

Hverjir eiga gagnaverin, álverin og stór fyrirtæki?

Og hversu stór hluti hagkerfisins er í raun í höndum fárra aðila?

Við höfum tilhneigingu til að hugsa um völd í landafræðilegum skilningi.

Bandaríkin.

Kína.

Rússland.

Brussel.

En á tuttugustu og fyrstu öldinni birtast áhrif ekki alltaf í formi landvinninga eða fána.

Þau birtast í fjárfestingum.

Í eignarhaldi.

Í auðlindum.

Í gögnum.

Í fjármálum.

Í stórum fyrirtækjum.

Þegar fólk talar um erlenda hagsmuni hugsar það oft um stórveldi.

En staðreyndin er sú að margar af mikilvægustu atvinnugreinum Íslands eru þegar nátengdar alþjóðlegum mörkuðum.

Álverin eru að verulegu leyti í eigu erlendra fyrirtækja.

Gagnaverin þjóna alþjóðlegum viðskiptavinum.

Ferðaþjónustan nýtur einnig erlends fjármagns og alþjóðlegra tengsla.

Á sama tíma eru margar af mikilvægustu auðlindum landsins, svo sem orkugeirinn og stór hluti sjávarútvegsins, áfram undir íslensku eignarhaldi.

Og jafnvel þar sem eignarhaldið er íslenskt er valdið oft mjög samþjappað.

Kvótakerfið.

Matvörumarkaðurinn.

Fjármálakerfið.

Lífeyrissjóðirnir.

Allt eru þetta svið þar sem tiltölulega fáir aðilar hafa mikil áhrif.

En það er annað sem mér finnst sérstaklega áhugavert.

Í gegnum EES-samninginn hefur Ísland tekið upp stóran hluta evrópskrar löggjafar og nýtur margra þeirra kosta sem innri markaðurinn býður upp á.

En á sama tíma situr landið ekki við borðið þar sem reglurnar eru mótaðar.

Sumum finnst það skynsamlegt fyrirkomulag.

Öðrum finnst það óeðlilegt.

En það vekur spurningar.

Ef við höfum áhyggjur af áhrifum Brussel, er þá eðlilegra að standa utan við borðið þar sem reglurnar eru ákveðnar?

Eða er það sérstakt form af fullveldi að fylgja reglum sem aðrir semja?

Og stundum velti ég því fyrir mér hvort sumar af þeim áhyggjum sem andstæðingar ESB-aðildar hafa haft í áratugi hafi að einhverju leyti þegar orðið að veruleika.

Áhyggjur af erlendum áhrifum.

Áhyggjur af því að ákvarðanir séu teknar annars staðar.

Áhyggjur af samþjöppun valds.

Áhyggjur af því að áhrif venjulegs fólks á þróun samfélagsins séu takmörkuð.

Kannski er það sem gerir umræðuna svo áhugaverða að sumar þessara spurninga eru ekki lengur eingöngu fræðilegar.

Margar atvinnugreinar eru þegar nátengdar alþjóðlegum mörkuðum.

Og áhrif erlends fjármagns og alþjóðlegra fyrirtækja eru þegar sýnileg á ýmsum sviðum.

Þess vegna velti ég því stundum fyrir mér hvort spurningin sé ekki lengur hvort Ísland eigi að verja sig fyrir áhrifum umheimsins.

Heldur hvernig landið getur haft sem mest áhrif á þann veruleika sem það er þegar hluti af.

Og stundum velti ég því fyrir mér hvort Ísland hafi nokkru sinni verið algjörlega sjálfstætt í þeim skilningi sem við ímyndum okkur stundum.

Á þjóðveldisöld var landið háð verslun við umheiminn.

Síðar komu aldir undir Noregi og Danmörku.

Á tuttugustu öldinni urðu Bretland, Bandaríkin og síðar Atlantshafsbandalagið mikilvægir samstarfsaðilar.

Og í dag er Ísland nátengt alþjóðlegum mörkuðum og evrópska efnahagssvæðinu.

Kannski hefur saga Íslands aldrei fyrst og fremst verið saga algjörs sjálfstæðis.

Heldur saga þess hvernig lítil þjóð hefur reynt að varðveita eins mikil áhrif og mögulegt er í síbreytilegum heimi.

Þess vegna velti ég því stundum fyrir mér hvort fullveldi á tuttugustu og fyrstu öldinni snúist síður um að standa eitt og meira um að hafa raunveruleg áhrif.

Því kannski felst raunverulegt fullveldi ekki í því að forðast tengsl við umheiminn.

Heldur í því að tryggja að rödd manns heyrist innan þeirra tengsla sem eru þegar til staðar.

Kannski hefur stærsta áskorun lítillar þjóðar aldrei verið að lifa án tengsla við umheiminn, heldur að tryggja að hún hafi raunveruleg áhrif innan þeirra tengsla.

Kannski er það einmitt kjarninn í umræðunni.

Kannski eigum við því að ræða ESB.

Kannski eigum við að ræða Bandaríkin, Kína og Rússland.

En kannski eigum við líka að spyrja erfiðari spurningar.

Ekki hverjir vilja hafa áhrif á Ísland.

Heldur hverjir hafa þau nú þegar.

Og hvort við gerum okkur nægilega grein fyrir því.

Því kannski er fullveldi ekki aðeins spurning um það hverjir eru fyrir utan dyrnar.

Heldur líka hverjir sitja inni við borðið.

Og hvort við sjálf eigum þar raunverulega sæti.

Kannski er það stærsta spurningin.

Ekki hvort Ísland sé hluti af heiminum.

Heldur hvernig Ísland getur haft sem mest áhrif á þann heim sem það er þegar hluti af.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.