Líf­fræði­leg fjöl­breytni á undan­þágu?

Stór orð um vernd lífríkisins

Í desember 2025 kynnti ríkisstjórnin metnaðarfulla stefnu um líffræðilega fjölbreytni til ársins 2030. Þar er því lýst yfir að vernd lífríkisins sé ein helsta forsenda velferðar þjóðarinnar og að stöðva þurfi hnignun náttúrunnar með róttækum aðgerðum. Stjórnvöld setja sér markmið um að vernda 30% lands, ferskvatns, strand- og hafsvæða og að hefja endurheimt á 30% raskaðra vistkerfa fyrir árið 2030.

Jafnframt er lögð áhersla á að allar ákvarðanir um nýtingu auðlinda skuli byggðar á vistkerfisnálgun og taka fullt tillit til áhrifa á líffræðilega fjölbreytni. Lífríkið er skilgreint sem grunnauðlind samfélagsins og forsenda bæði efnahagslegrar og félagslegrar velferðar.

Á sama tíma eru áform um að efla lagareldi

Á sama tíma lá fyrir Alþingi frumvarp um lagareldi sem hefur það yfirlýsta markmið að skapa skilyrði til sjálfbærrar uppbyggingar atvinnugreinarinnar, efla verðmætasköpun og styrkja byggðir landsins. Frumvarpið vísar einnig til verndar vistkerfa, líffræðilegrar fjölbreytni og varúðarnálgunar.

Á yfirborðinu virðist því ekki vera um neina mótsögn að ræða á milli stefnu um líffræðilega fjölbreytni og frumvarps um lagareldi. Bæði skjölin tala um sjálfbærni, ábyrgð og vernd náttúrunnar.

En þegar innihaldið er skoðað nánar vaknar grundvallarspurning: Hvernig samræmist frekari uppbygging sjókvíaeldis þeirri stefnu að stöðva hnignun líffræðilegrar fjölbreytni?

Áhættan sem stjórnvöld viðurkenna

Í stefnu stjórnvalda um líffræðilega fjölbreytni er sérstaklega bent á að framandi ágengar tegundir séu meðal stærstu ógnanna við náttúruna. Þar er kallað eftir skýrri lagalegri og stjórnsýslulegri umgjörð til að takast á við þann vanda.

Sjókvíaeldi byggir hins vegar að stórum hluta á eldi frjórra laxastofna í opnum kvíum. Þrátt fyrir auknar tæknikröfur og eftirlit hefur reynslan sýnt að strokulax sleppur úr eldi. Frumvarpið sjálft viðurkennir þessa áhættu með því að leggja mikla áherslu á áhættumat erfðablöndunar, vöktun í ám og rekjanleika strokufisks.

Þessar ráðstafanir eru mikilvægar en þær breyta ekki þeirri staðreynd að lagaramminn byggir á því að áhættan sé fyrir hendi og það þurfi að stýra henni. Ef markmiðið er að verja erfðabreytileika villtra stofna vaknar því spurningin hvort nægilegt sé að stjórna áhættunni eða hvort draga eigi úr henni við rótina.

Þegar orð og athafnir rekast á

Í stefnu um líffræðilega fjölbreytni segir að árið 2030 skuli öll fiskveiði, lagareldi og önnur nýting auðlinda hafs og vatna vera stunduð í sátt við líffræðilega fjölbreytni. Jafnframt er lögð áhersla á að allar framkvæmdir og nýting auðlinda verði metnar með tilliti til áhrifa á vistkerfi samhliða efnahagslegri hagkvæmni.

Þetta eru sterk fyrirheit. En þegar litið er til lagareldisfrumvarpsins virðist áherslan fyrst og fremst vera á að gera atvinnugreinina rekstrarhæfa með skýrari stjórnsýslu, fyrirsjáanlegri reglum og auknum vaxtarmöguleikum.

Umhverfisverndin birtist að mestu leyti í formi eftirlits, vöktunar og mótvægisaðgerða. Minni áhersla er lögð á grundvallarspurninguna um hvort áframhaldandi stækkun greinarinnar samræmist langtímamarkmiðum um vernd vistkerfa og líffræðilegrar fjölbreytni.

Tvær stefnur í gagnstæðar áttir

Hér birtist það sem margir myndu kalla tvískinnung í stefnumótun stjórnvalda.

Annars vegar eru sett fram metnaðarfull markmið um verndun lífríkis, endurheimt vistkerfa og varnir gegn framandi tegundum. Hins vegar eru lagðar fram tillögur sem ætlað er að skapa stöðug og hagfelld skilyrði fyrir atvinnugrein sem hefur verið gagnrýnd fyrir áhrif sín á villta laxastofna, erfðabreytileika og vistkerfi strand- og hafsvæða.

Þetta bendir til þess að stjórnvöld hafi ekki enn leyst þann árekstur sem skapast þegar vernd náttúrunnar og aukin nýting hennar takast á.

Raunverulegt próf á stefnu stjórnvalda

Stefna um líffræðilega fjölbreytni verður ekki metin eftir fallegum markmiðum einum saman. Trúverðugleiki hennar ræðst af því hvernig hún hefur áhrif á raunverulegar ákvarðanir þegar hagsmunir takast á.

Lagareldi er eitt skýrasta prófmál þessarar stefnu. Ef líffræðileg fjölbreytni á raunverulega að verða leiðarljós opinberrar stefnumótunar þarf hún að hafa raunverulegt vægi þegar teknar eru ákvarðanir um nýtingu náttúrunnar.

Annars stendur eftir sú mynd að íslenska ríkið tali tveimur tungum: annarri um vernd náttúrunnar og hinni um aukna nýtingu hennar. Og þegar þessar tvær raddir stangast á er það oftar en ekki náttúran sem lætur undan.

Enn er tími til að stilla kompásinn

Þrátt fyrir að lagareldisfrumvarpið hafi verið lagt fram á nýafstöðnu þingi náðist það ekki til endanlegrar afgreiðslu áður en þingstörfum lauk. Málið bíður því áfram afgreiðslu Alþingis. Það gefur stjórnvöldum og þingmönnum mikilvægt tækifæri til að staldra við og endurmeta hvernig frumvarpið samræmist þeim markmiðum sem þau hafa sjálf sett sér um vernd líffræðilegrar fjölbreytni. Ef stefna stjórnvalda á að vera meira en falleg orð á blaði þarf hún að hafa raunveruleg áhrif þegar tekist er á um nýtingu náttúruauðlinda. Enn er tími til stefnu. Enn er hægt að stilla kompásinn þannig að orð og athafnir vísi í sömu átt.

Höfundur er umhverfis- og auðlindafræðingur.