Heil­brigðis­ráð­herra slær eigið heims­met

ADHD samtökin hafa um árabil rætt reglulega við sitjandi heilbrigðisráðherra hverju sinni um ólíðandi stöðu biðlista barna og fullorðinna eftir ADHD greiningu. Oft hefur vonarneisti vaknað, en reyndin ávallt að biðlistar lengjast út í eitt. Biðlistar sem fyrir löngu hafa slegið legið heimsmet svo eftir er tekið á alþjóðavísu. En ekki hér heima, a.m.k. ekki innanhúss hjá HRN.

Málið var tekið til skoðunar af umboðsmanni Alþingis (mál nr. F147/2024), sem aftur fékk eftirfarandi svar:

„Í svari ráðuneytisins kom m.a. fram að þetta hefði verið tekið til sérstakrar skoðunar í framhaldi af fyrirspurn umboðsmanns. Skipuð hafi verið nefnd til að fjalla um þjónustu og stuðning við fólk með ADHD sem eigi að skila grænbók um málaflokkinn til ráðherra. Rýna eigi þjónustuferlið, skipulag og meðferð á vegum teymisins auk þess sem finna þurfi leiðir til umbóta til að tryggja viðunandi bið eftir þjónustu. Í ljósi yfirstandandi aðgerða taldi umboðsmaður ekki ástæðu til að halda athugun sinni áfram.“

Þá og síðar fullyrðir HRN að ráðuneytið ætli að bæta biðtíma með umbótum sem byggja m.a. á niðurstöðu grænbókar um stöðu ADHD mála (sem birt var snemma árs 2025). Umboðsmaður tók orð þeirra trúanleg og lét málið niður falla.

Með öðrum orðum hefur þó ekkert breyst, annað en að biðlistar eftir greiningu hjá börnum og fullorðnum halda áfram að lengjast út í eitt.

Staðreyndirnar tala sínu máli:

• Yfir 2.600 börn bíða nú eftir greiningu hjá GMB – þreföldun frá 2022
• Hátt í 3.000 fullorðnir eru á biðlista hjá ADHD teymi HH
• Börn bíða í allt að 2–4 ár eftir greiningu
• Eldri en 30m ára horfa fram á allt að 10 ára bið eða meira – áður en nokkuð gerist
• Í ofanálag hefur í flestum tilvikum forskimun farið fram og allar líkur á að jákvæð greining um ADHD og/eða annað verði niðurstaðan.

Samkvæmt nýlegri umfjöllun í fréttabréfi landlæknis, sem og á heimasíðu HH, má að hluta rekja sífellt versnandi stöðu til betra aðgengis að greiningarferli, aukinnar meðvitundar (t.d. foreldra og kennara), dregið hafi úr fordómum og bættri skráningu í sjúkrasögu. Jafnframt er bent á að svipaða þróun megi sjá á Norðurlöndum. Einu má reyndar við þessa upptalningu bæta: Fjölgun Íslendinga er fyrir löngu séð. En hvergi virðist tillit til þess tekið.

Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá 2016 segir að sá langi biðtími sem hefur einkennt geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga sé óviðunandi: „Stjórnvöld hafi ótvíræðar skyldur þegar kemur að geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Lög um heilbrigðisþjónustu, lög um réttindi sjúklinga, lög um málefni fatlaðs fólks og Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, tryggi börnum og unglingum rétt til eins fullkominnar heilbrigðisþjónustu og tök eru á að veita og feli stjórnvöldum þá skyldu að sjá þeim fyrir þeirri umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Jafnframt að ef „[...] ekki er tekið á markvissan hátt á geðheilsuvanda barna og unglinga um leið og hans verður vart aukast til muna líkur þess að þungbærar og langvarandi afleiðingar, jafnvel örorka, komi síðar fram.“ Ekkert virðist hafa breyst síðan þá.

Engum þarf að dyljast að sama á við um stöðu fullorðna einstaklinga. Hvernig sem á er litið þá þýðir ekki að tala um slæma tímabundna stöðu, heldur þess í stað kerfisbundið vanmat á vanda sem snertir þúsundir Íslendinga. Með hverju árinu leyfist sem sagt ráðherrum átölulaust að slá hvert heimsmetið af öðru.

Spurningin sem við blasir við er einföld: Hversu lengi ætla stjórnvöld að líta fram hjá þessum vanda?

Hér með er skorað á heilbrigðisráðherra að setja nauðsynlegt fjármagn og mannafla til að breyta um kúrs. Að óbreyttu verði enda lengstu biðlistum í geðheilsuþjónustu sem fyrirfinnast á heimsvísu viðhaldið.

Að öðrum kosti liggur í augum uppi að ADHD samtökin munu leitað allra tiltækra leiða til að knýja fram breytingar.

Höfundur er formaður ADHD samtakanna.