Spyrjið ykkur: Fyrir hvern vinnur ís­lenska krónan?

Íslendingar hafa mjög réttmætar væntingar til þess að vextir á lánum til heimila og fyrirtækja lækki skarpt ef Ísland tekur upp evru. Fyrir liggur að vextir á evrusvæðinu eru miklu lægri en á Íslandi og það er reynsla allra ríkja sem gengið hafa inn í Evrópusambandið að vextir hafa lækkað gríðarlega.

Það þýðir tvennt fyrir þá sem borga af íbúðaláni: annars vegar að mánaðarleg afborgun verður mun lægri á evrukjörum en á krónukjörum og hins vegar að vextirnir sem greiddir eru til bankans um hver mánaðarmót verða mun minni hluti af þeirri afborgun en við höfum átt að venjast. Hér að neðan er mynd úr samantekt sem Gauti B. Eggertsson, prófessor við Brown-háskólann í Bandaríkjunum, vann nýverið, og sýnir þetta.

Það liggur líka fyrir að krónan hefur verið hindrun fyrir erlenda fjárfestingu inn í landið og hún hefur skapað varðstöðu utan um fákeppni, sem stundum verður að einokun, á öllum helstu neytendamörkuðum hér á landi. Því fylgir að Ísland er dýrasta land í heimi samkvæmt nýlegri samantekt Visku, og við borgum 84 prósentum meira fyrir hluti og þjónustu en íbúar 27 landa í Evrópu gera að meðaltali.

Þótt hér séu vissulega hærri laun en á Norðurlöndunum er verðmunurinn milli Íslands og þeirra tvöfaldur á við launamuninn. Og verðlag hér á Íslandi hækkar tvöfalt hraðar en verðlag Evrópska efnahagssvæðisins (EES).

Venjulegt fólk hefur mikinn hag af evru

Það liggur líka fyrir að kostnaður við að halda uppi krónu á hækjum liggur meðal annars í um þúsund milljarða króna gjaldeyrisvaraforða sem hægt yrði að helminga með upptöku evru og nota þá til dæmis um 500 milljarða króna til að greiða niður skuldir hins opinbera.

Það ætti því að vera ljóst að íslenskir neytendur og launafólk – þorri venjulegra íslenskra heimila – ættu að hafa mikinn beinan hag af því að yfirgefa krónu fyrir evru. Öll gögn benda til þess. Lánin verða miklu ódýrari, nauðsynjavara og -þjónusta ætti að verða það líka, erlend fjárfesting ætti að aukast og ríkið getur stórlagað skuldastöðu sína þannig að minna af sköttunum okkar fer í fjármagnskostnað.

Það er því eðlilegt að spyrja sig fyrir hvern þetta krónuhagkerfi er? Stuðningsmenn þess nefna oft kostinn við að vera með sveigjanleika til að láta gengi falla en með því er auðvitað ekki verið að gera annað en að láta launafólk taka á sig sök fyrir hagstjórnarmistök eða hamfarir í gegnum verðbólgu, sem er sögulega alltaf meiri á Íslandi en á evrusvæðinu. Þeir nefna líka að krónan skýli Íslandi frá atvinnuleysi. Það gerðist þó ekki í síðustu áföllum: niðursveiflunni sem átti sér stað 2019 vegna gjaldþrots WOW air, loðnubrests og vandkvæða Icelandair vegna kyrrsetningar á Boeing 737 Max vélunum. Í kórónuveirufaraldrinum fór atvinnuleysið svo um tíma upp í 17,8 prósent. Það var þá skjólið.

Krónan er fyrir íslenska fjármagnseigendur

Svarið við spurningunni hér að ofan er að krónan virkar fyrst og síðast fyrir þá sem eiga mikið af eignum. Við skulum taka dæmi úr tölum frá Skattinum.

Ríkasta 0,1 prósent landsmanna, um 276 fjölskyldur, áttu um 391 milljarð króna í eigin fé – eign þegar skuld hefur verið dregin frá – í lok árs 2024. Hópurinn skuldaði reyndar nánast ekki neitt og eigið fé hans nánast tvöfaldaðist í stjórnartíð ríkisstjórnarinnar sem sat á árunum 2017–2024. Hópurinn efnaðist líka miklu hraðar en allir hinir landsmennirnir á þessu tímabili.

Eignirnar eru reyndar gríðarlega vanmetnar. Fyrir liggur, samkvæmt umfjöllun í viðskiptafjölmiðlum um ríkasta fólk landsins, að nokkrar fjölskyldur einar og sér eiga eignir upp á tugi, ef ekki hundruð, milljarða króna.

Þessi 0,1 prósent hópur á þorra þeirra hlutabréfa sem eru í eigu einstaklinga á Íslandi og í tölunum hér að ofan er sú eign reiknuð á nafnvirði, ekki því verði sem hægt yrði að fá fyrir bréfin ef þau yrðu seld. Það verð er miklu, miklu, miklu hærra.

Þá hefur það færst hratt í aukana að fjármagnseigendur kaupi íbúðir sem fjárfestingarvöru til að geta hagnast á hækkandi verði. Í tölum Skattsins, sem miðað var við hér að ofan, er virði fasteigna sett fram sem fasteignamat, en á mörgum stöðum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu þar sem langflestir landsmenn búa, hefur markaðsvirði fasteigna nær undantekningarlaust verið umfram það í hækkunum síðustu ára.

Svo á þessi hópur líka stóran hluta af úthlutuðum fiskveiðikvóta, sennilega verðmætustu eign sem hægt er að eiga á Íslandi. Kvótinn er bókfærður langt undir markaðsvirði sínu. Þar skeikar sennilega vel yfir 700 milljörðum króna þegar allt er talið til.

Tekur til sín stóra sneið fjármagnstekna

Alls eru 75 prósent allra tekna sem þessi ríkasti hópur landsmanna aflar fjármagnstekjur og hann tekur til sín um fjórðung allra slíkra sem verða til í landinu á ári hverju. Önnur leið til að líta á þetta er að ríkasta 0,1 prósentið þénar að jafnaði næstum jafn mikið í fjármagnstekjur og þau 90 prósent landsmanna sem eru með lægstu tekjurnar.

Aftur, þetta eru um 276 fjölskyldur.

Það er alveg hægt að halda áfram. Ríkasta eitt prósentið á Íslandi, sem á eðli málsins samkvæmt líka mjög vanmetnar eignir, átti samkvæmt Skattinum 1.314 milljarða króna í eigið fé í lok árs 2024. Þessar um 2.760 fjölskyldur skulduðu lítið sem ekkert og um 14 prósent af öllum nýjum auð sem varð til á Íslandi á árinu 2024 fór til þeirra.

Í fyrsta sinn síðan 2010 jókst hlutfall ríkasta eins prósentsins af heildareigin fé landsmanna á umræddu ári og mældist 14,3 prósent. Sömu sögu er raunar að segja með þau fimm prósent sem eiga mestar hreinar eignir. Sá hópur fór upp í 34,8 prósent af kökunni á Íslandi.

Samþjappað kerfi stýrt af sama fólkinu

Það er því erfitt að halda öðru fram en að íslenska kerfið sé nokkuð samþjappað. Hér er almenn fákeppni á flestum mörkuðum, arðsemiskrafa skráðra fyrirtækja svipuð og há miðað skort á samkeppni, verð á vöru og þjónustu oftar en ekki það sama á mörkuðum sem innihalda þrjá til fjóra aðila og einstaklingarnir sem eiga mikið af hlutabréfum eru meira og minna sama fólkið.

Áhrif þessa hóps á íslenskt atvinnulíf, og í raun samfélagið, ýkjast svo gríðarlega vegna þess að íslenskir lífeyrissjóðir eru bundnir höftum til að kaupa flestallt sem er til sölu hérlendis. Eða eins og þeir sögðu sjálfir í umsögn um þingmál fyrir nokkrum árum: „hömlur á fjár¬fest¬ingar í erlendum gjald¬miðlum gera það að verkum að stórir sjóðir neyð-ast til að fjár¬festa í inn¬lendum eignum umfram það sem þeir telja æski¬legt út frá hags-munum sinna sjóð¬fé¬laga.“

Fyrir vikið eiga lífeyrissjóðirnir vel yfir helming allra hlutabréfa í skráðum fyrirtækjum án þess að beita sér sem neinu nemur í þeim fyrirtækjum. Þeir eiga líka stóran hluta af skuldabréfunum sem sömu fyrirtæki gefa út til að fjármagna sig. Það þýðir að aðrir hluthafar, ofangreindur hópur, hafa völd og áhrif á stefnu fyrirtækisins langt umfram eiginlegan eignarhlut sinn.

Hvaða fyrirtæki eru þetta? Þau selja okkur mat, eldsneyti, fjarskipti, tryggingar, lána okkur pening á svimandi vöxtum og leigja atvinnulífinu húsnæði. Fyrirtæki sem snerta flest venjulegt fólk á hverjum einasta degi.

Aðilar vinnumarkaðarins á móti eða ekki með

Úr þessu ástandi vilja ansi margir á Íslandi brjótast. Hagsmunir flestra, hvort sem um er að ræða heimila eða annarra fyrirtækja, fara enda ekki alltaf saman við hagsmuni þeirra sem fjallað var um hér að ofan.

Samt er uppi sú ótrúlega staða að nær öll hagsmunasamtök atvinnulífsins eru búin að taka sér stöðu gegn aukinni samkeppni, aukinni erlendri fjárfestingu, frjálsari verðmyndun, möguleikum á aukinni nýsköpun, minni einokun eða fákeppni, færri hindrunum fyrir nýliðun á mörkuðum og almennt auknum gæðum í atvinnurekstri sem gætu fylgt inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru. Það hafa skilgreindir hægri flokkar, sem á tyllidögum segjast standa fyrir allt ofangreint, líka gert.

Það er líka uppi sú ótrúlega staða að verkalýðshreyfingin í landinu virðist ekki geta tekið skýra afstöðu með stóraukinni neytendavernd, lægra verði á lífsnauðsynjum, aukinni samkeppni, meiri fjölbreytni og auðvitað lægri vöxtum fyrir skjólstæðinga sína.

Það verður því almenningur í landinu sem þarf að reka baráttuna fyrir þessum bættu lífsgæðum. Og honum er sannarlega treystandi fyrir því hlutverki. Fyrsta skrefið í þá átt er að segja já við viðræðum í lok ágúst. Skili þær viðræðum þeim sterka samningi sem væntingar standa til að þær geti skilað fær almenningur svo aftur tækifæri til að máta hann við sína eigin stöðu, meta kosti hans og galla.

Ég hræðist ekki þá niðurstöðu. Og segi áfram allt Ísland, ekki bara efsta lagið sem skýlir sér frá samkeppni en græðir völd og peninga á krónuhagkerfinu.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar og er áhugamaður um sterkara og réttlátra Ísland.