Röng spurning í réttri um­ræðu

Umræðan um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið er hávær og sitt sýnist hverjum í meira lagi. Báðir hópar færa fram gild rök, leggja áherslu á ólíka þætti og nota orðalag sem styður þeirra málstað. Sum segja að við eigum að sjá hvað er í boði áður en endanleg ákvörðun er tekin. Önnur benda á að aðildarferlið sé vel þekkt, reglurnar skýrar og að ekki sé verið að opna óþekktan pakka heldur fara í ferli sem fjölmörg ríki hafi farið í.

Ólík sjónarmið takast á

Það er eðlilegt að skiptar skoðanir séu um jafn stórt og mikilvægt mál. Evrópusambandsaðild snertir fullveldi, efnahag, utanríkisstefnu og framtíðarsýn þjóðarinnar. Líklega verður aldrei algjör samstaða um málið sem er styrkleiki lýðræðisins að ólík sjónarmið fái að takast á.

Evrópusambandið eða óánægja

Í umræðunni er tveimur ólíkum hlutum blandað saman. Annars vegar spurningin um Evrópusambandið sjálft og hinsvegar óánægja með stöðu íslensks samfélags og efnahags; háir vextir, verðtrygging, hár húsnæðiskostnaður, mikill framfærslukostnaður, sveiflur í hagkerfinu og upplifun margra af auknum ójöfnuði eru raunveruleg áhyggjuefni. Það er því eðlilegt að fólk vilji breytingar og leiti nýrra leiða.

En þar þarf að staldra aðeins við. Aðild að Evrópusambandinu er ekki efnahagsaðgerð í sjálfu sér og markmið sambandsins er ekki að leysa sértæk efnahagsvandamál einstakra ríkja. Aðild getur vissulega haft margvísleg áhrif bæði jákvæð og neikvæð en hún er ekki sjálfkrafa lausn á þeim áskorunum sem íslenskt hagkerfi stendur frammi fyrir.

ESB leið til að laga það

Hættan felst í að rugla saman orsök og afleiðingu. Ef fólk er orðið þreytt á efnahagsástandinu er auðvelt að líta á Evrópusambandið sem leið til að laga það. En spurningin sem við þurfum að spyrja er hvort vandamálin sem við viljum leysa séu fyrst og fremst afleiðing þess að Ísland stendur utan Evrópusambandsins eða hvort þau tengist ákvörðunum sem við höfum sjálf tekið sem sjálfstæð þjóð og fullvalda ríki.

Það er líka mikilvægt að hafa í huga að Evrópusambandsaðild snýst um miklu meira en vexti, verðbólgu og gjaldmiðil. Hún snýst einnig um hvernig samfélag við viljum byggja. Þar undir falla málefni eins og sjávarútvegur, landbúnaður, matvælaöryggi, byggðastefna, orkumál og hversu mikið svigrúm við viljum hafa til að setja okkar eigin reglur eða taka þátt í sameiginlegri stefnumótun Evrópusambandsins.

Hvort sjónarmiðið vegur þyngra

Landbúnaður er gott dæmi. Sum telja að aðild geti skapað ný tækifæri með stærri markaði, aukinni samkeppni og stuðningi úr sameiginlegum sjóðum. Önnur benda á að íslenskur landbúnaður starfi við allt aðrar náttúrulegar aðstæður en víðast hvar í Evrópu og óttast að breytingar á regluverki og stuðningskerfum geti haft áhrif á byggðir, fæðuöryggi og innlenda framleiðslu. Hvort sjónarmiðið vegur þyngra er mat hvers og eins en það er umræða sem á skilið að fari fram af yfirvegun og byggist á staðreyndum fremur en slagorðum.

Það sem við vonum að gerist með ESB aðild

Hvort sem Ísland stendur innan eða utan Evrópusambandsins berum við áfram ábyrgð á eigin ríkisfjármálum, skattkerfi, húsnæðismarkaði, kjarasamningum og stórum hluta þeirrar efnahagsstefnu sem mótar lífskjör landsmanna. Þess vegna er mikilvægt að ræða Evrópusambandið á eigin forsendum en ekki út frá því sem við vonum að muni gerast heldur út frá því sem við vitum um aðildina, réttindin, skuldbindingarnar, kostina og gallana.

Af hverju ætti Evrópusambandið að vilja fá Ísland inn?

Aðild byggist á gagnkvæmum hagsmunum. Þótt Ísland sé lítið ríki búum við yfir auðkindum og verðmætum sem skipta máli; auðugum fiskimiðum, mikilli þekkingu á sjávarútvegi og endurnýjanlegri orku, mikilvægu hlutverki á norðurslóðum og landfræðilegri stöðu á Norður-Atlantshafi. Við erum einnig stöðugt lýðræðisríki sem tekur nú þegar þátt í stórum hluta innri markaðar Evrópu í gegnum EES-samninginn.

Í samningi hagnast báðir aðilar?

Um leið er mikilvægt að hafa í huga að Ísland yrði eitt minnsta aðildarríkið og áhrif okkar myndu ráðast af því hvernig okkur tækist að gæta hagsmuna okkar innan sambandsins. Umræðan snýst um hvað Ísland fengi út úr Evrópusambandinu og hvað Ísland hefði fram að færa sem utanríkisráðherra forðast að ræða. Aðild er í grunninn samstarf þar sem báðir aðilar þurfa að sjá sameiginlegan ávinning.

Þroskinn til að vera ósammála

Það skiptir máli hvernig umræðan fer fram. Hvorug hliðin styrkir málstað sinn með því að gera lítið úr þeim sem eru á annarri skoðun eða gera þeim upp annarlegar hvatir. Þau sem eru fylgjandi aðild eru ekki endilega óábyrg eða minna þjóðrækin og þau sem eru andvíg eru ekki endilega hrædd við breytingar eða andsnúin alþjóðasamstarfi. Flest vilja það sem er Íslandi fyrir bestu.

Sterk rök verða ekki sterkari með því að gera andstæðinginn veikari. Þau verða sterkari þegar þau standast gagnrýna skoðun og eru metin á eigin forsendum. Þess vegna ætti umræðan fyrst og fremst að snúast um kosti og galla aðildar en ekki um að gera lítið úr þeim sem komast að annarri niðurstöðu.

Löngunin til breytingar ráði niðurstöðunni

Það er líka mikilvægt að viðurkenna að margir Íslendingar eru orðnir þreyttir á þeirri stöðu sem þeir upplifa. Mörg vilja sjá breytingar og telja að tími sé kominn til að fara aðra leið en við höfum farið hingað til. Við þurfum að gæta þess að láta ekki löngunina til breytinga ráða niðurstöðunni áður en umræðan hefur farið fram. Ákvörðun um jafn stórt framtíðarmál á ekki að byggjast á óskhyggju heldur þekkingu. Hvort niðurstaðan verður að lokum já eða nei skiptir auðvitað miklu máli. Ekki síður að þjóðin taki þá ákvörðun á upplýstum forsendum með skýran skilning á því hvað Evrópusambandsaðild felur í sér. Hverju aðild getur breytt og ekki síður hvað verður áfram á okkar eigin ábyrgð.

Hvaða leið sem við veljum verður verkefnið eftir sem áður hið sama; að byggja stöðugra, réttlátara og farsælla samfélag á Íslandi. Sú ábyrgð verður alltaf fyrst og fremst okkar eigin.

Höfundur er kennari.