Er­lent vald er vesen

Orðið vesen er ekki íslenskt - það barst hingað frá dönsku, „væsen“. Á þeim öldum þegar Ísland laut stjórn Danakonungs var orðið notað um embættiskerfi einveldisins og þróaðist svo í að vera notað fyrir ríkisstofnanir eins og t.d. Skattevæsenet. Á íslensku þróaðist merking orðsins yfir í að merkja fyrirhöfn, vafstur og óþarfa flækjur.

Í dag skilja allir Íslendingar hvað átt er við þegar sagt er: „Þetta er bara eitt allsherjar vesen.“

Kannski er það engin tilviljun. Orðið festi rætur hér á þeim öldum þegar Ísland laut stjórn erlends valds.

Í margar aldir réðu aðrir yfir örlögum landsins. Ákvarðanir sem skiptu sköpum fyrir íslenskan almenning voru teknar í Kaupmannahöfn af fólki sem hafði hvorki beina þekkingu á íslenskum aðstæðum né sérstaka hagsmuni af velferð landsins. Ísland var jaðarsvæði í stóru ríki þar sem þarfir miðjunnar vógu jafnan þyngra en þarfir útjaðarsins.

Skýrasta dæmið var einokunarverslunin og fríhöndlunin sem fylgdi. Í vel tvær aldir máttu Íslendingar ekki stunda inn- og útflutning á eigin forsendum. Verð á inn- og útflutningi réðst af einokun en ekki samkeppni. Á sama tíma hófst í Evrópu iðnbylting, verslun blómstraði og nýsköpun tók stökk fram á við. Ísland sat á sama tíma fast í kerfi sem dró úr frumkvæði, samkeppni og verðmætasköpun.

Þetta er lærdómur sögunnar. Þegar valdið færist fjær fólkinu verður hagsmunum smáþjóðarinnar auðveldlega fórnað fyrir hagsmuni stærri heildar. Því stærra sem stjórnkerfið verður, þeim mun fleiri verða reglurnar og málamiðlanirnar, og skrifræðisvesenið vex og vex.

Það var ekki fyrr en árið 1855 þegar fríhöndluninni lauk, að Íslendingar fengu fullt verslunarfrelsi og gátu verslað við allar þjóðir. Þá fyrst opnaðist íslenskt atvinnulíf fyrir alþjóðlegri samkeppni og nýjum tækifærum.

Áhrifin létu ekki á sér standa. Á síðari hluta 19. aldar tóku íslensk fyrirtæki að rísa af krafti. Þar urðu umsvif Ásgeirs Ásgeirssonar á Ísafirði skýrasta tákn nýrrar aldar. Ásgeir byggði upp stærsta fyrirtæki landsins með útgerð, fiskvinnslu og alþjóðleg viðskiptum með beinum skipaflutningum til erlendra hafna. Hann sýndi hvað íslenskt frumkvæði gat skapað þegar frelsi í viðskiptum var raunverulegt.

Það var ekki tilviljun að íslensk fyrirtæki tóku að vaxa þegar ákvörðunarvaldið færðist nær landsmönnum. Smæð Íslands varð ekki hindrun heldur samkeppnisforskot. Lítið samfélag gat brugðist hraðar við, tekið eigin ákvarðanir og skapað umhverfi þar sem frumkvæði og nýsköpun fengu að blómstra.

Þessi þróun var kjarninn í hugsun Jóns Sigurðssonar. Hann leit á verslunarfrelsi, atvinnufrelsi og sjálfsforræði sem órjúfanlega þætti sömu hugsjónar. Í Nýjum félagsritum árið 1844 skrifaði hann að „félagsfrelsið [væri] aðalstofn allrar framfarar.“ Með því átti hann ekki aðeins við stjórnmál heldur einnig efnahagslegt frelsi, frumkvæði einstaklinga og getu samfélagsins til að byggja upp eigin velmegun.

Þetta er kjarninn í sjálfstæðissögunni okkar. Jón barðist ekki fyrir því að Íslendingar fengju fleiri fulltrúa í erlendu stjórnkerfi. Hann barðist fyrir því að ákvarðanir um Ísland yrðu teknar á Íslandi. Fullveldið var ekki markmið í sjálfu sér heldur leið til að skapa öflugra atvinnulíf, meiri verðmætasköpun og betri lífskjör.

Sú saga er ekki aðeins hluti af fortíðinni. Hún endurtekur sig enn í dag. Á síðustu áratugum hafa íslensk fyrirtæki byggt upp alþjóðlegan árangur úr litlu samfélagi sem getur brugðist hratt við, tekið eigin ákvarðanir og lagað regluverk að íslenskum aðstæðum. Það er einmitt þessi sveigjanleiki sem Evrópusambandið segir sjálft að skorti í Evrópu í dag.

Stærsta áhyggjuefni Evrópusambandsins, aðildarríkja þess og embættismanna eru efnahagsmál. Í svokallaðri Draghi-skýrslu sem sambandið lét gera árið 2024 er komist að þeirri niðurstöðu að Evrópa hafi dregist aftur úr Bandaríkjunum og Kína hvað varðar framleiðni, nýsköpun og tækniframfarir.

Skýrslan bendir á sundurlausa fjármagnsmarkaði, hæga ákvarðanatöku, sívaxandi regluverk og skort á fjárfestingu. Þetta eru ekki mín orð, heldur orð Evrópusambandsins sjálfs.

Í kjölfar skýrslunnar hefur Evrópusambandið boðað umfangsmiklar aðgerðir til að einfalda regluverk, draga úr skrifræði og efla nýsköpun, meðal annars með eflingu á styrkjakerfi sambandsins. Vonandi skila þessar aðgerðir árangri, en enn er óvíst hvort þær dugi til að endurheimta samkeppnishæfni Evrópu.

Evrópsk fyrirtæki kvarta sáran yfir því að sífellt flóknara regluverk geri starfsemi þeirra erfiðari og að sífellt meiri tími og fjármagn fari í lögfræðiráðgjöf, skýrslugjöf og stjórnsýsluvesen í stað nýsköpunar og vaxtar.

Á sviði heilbrigðistækni velja evrópsk fyrirtæki í auknum mæli að sækja fyrst á Bandaríkjamarkað eða til Asíu áður en þau fara inn á Evrópumarkað vegna umfangs og kostnaðar evrópska regluverksins.

Evrópusambandið er auðvitað ekki danska konungsveldið. Það er lýðræðislegt samstarf sjálfstæðra ríkja. En grundvallarspurningin er sú sama: Viljum við að fleiri ákvarðanir um Ísland séu teknar utan Íslands?

Við eigum að vera nátengd Evrópu. Við eigum að eiga frjáls viðskipti, öflugt rannsóknasamstarf og sterk tengsl við vinaþjóðir okkar. En samstarf er ekki það sama og yfirþjóðleg ákvarðanataka.

Saga Íslands hefur kennt okkur að frelsi skapar framfarir.

Fyrst kom afnám einokunarinnar.

Síðan fullt verslunarfrelsi.

Loks fullveldið.

Hvert skref færði ákvörðunarvaldið nær Íslendingum - ekki fjær þeim.

Kannski er það þess vegna sem orðið vesen lifði eftir frá dönsku.

Það minnir okkur á að þegar valdið færist of langt frá fólkinu verða flækjurnar fleiri.

Erlent vald er vesen.

Höfundur er frumkvöðull og talsmaður Innviðafélags Vestfjarða.