Hættum að pissa í skóinn í frostinu til að hlýja okkur – klæðum okkur í ullar­sokka

Í umræðunni um afbrot og fíkn er oft rætt um afleiðingar en síður um orsakir. Þegar síbrotamaður er handtekinn eða stór fíkniefnasending gerð upptæk er reynt að telja okkur í trú um að samfélagið hafi unnið sigur. Slíkar aðgerðir skipta vissulega máli og lögregla þarf að hafa burði til að bregðast við skipulagðri brotastarfsemi. En ef markmiðið er að draga varanlega úr afbrotum og fíkn gera refsiaðgerðir lítið sem ekkert gagn.

Á undanförnum árum hafa fjölmargar vísbendingar komið fram sem benda til þess að líðan barna og ungmenna fari versnandi. Í tölum frá Barnaverndarstofu sl. ár hefur komið fram að veruleg aukning sé í áhættuhegðun barna. Íslenska módelið svokallaða, sem við höfum farið með um heiminn og hreykt okkur af, virðist vera fokið út í veður og vind. Þannig hefur áfengisneysla barna aukist mikið og ofbeldismálum fjölgað umtalsvert. Á sama tíma hefur tilkynningum til barnaverndar og lögreglu vegna barna fjölgað verulega. Þrátt fyrir alvarleika stöðunnar hefur nær engin alvöru umræða átt sér stað í samfélaginu um hana. Við höldum áfram að rífast um Sundabraut og Fjarðaheiðargöng.

Samhliða þessari þróun hefur greiningum á geðrænum vanda og notkun geðlyfja meðal barna og ungmenna aukist mikið. Í sumum lyfjaflokkum hefur notkunin margfaldast á tiltölulega skömmum tíma. Það eitt og sér segir ekki alla söguna en er vísbending um að sífellt fleiri börn glími við vanlíðan sem kallar á meiri stuðning. Þegar fleiri börn eiga í erfiðleikum með líðan, samskipti og þátttöku í samfélaginu eykst einnig hættan á brottfalli úr skóla, félagslegri einangrun, fíknivanda og afbrotum síðar á lífsleiðinni.

Þess vegna er það í rauninni gjaldþrota svar að loka síbrotamenn inni eða líta á glæpavæðingu fíkniefnanotkunar sem sérstakt forgangsmál. Fangelsun getur dregið tímabundið úr innbrotum og öðrum brotum á meðan viðkomandi er sviptur frelsi en hún leysir ekki þann vanda sem leiddi einstaklinginn út í afbrotin. Á sama hátt breytir það litlu til lengri tíma þegar 50 kíló af kókaíni eru gerð upptæk. Það dregur úr framboði tímabundið, verðið hækkar á götunni en markaðurinn aðlagast fljótt. Fyrir þá sem eru verst haldnir getur takmarkað framboð og hækkandi verð jafnvel leitt til meiri örvæntingar og enn alvarlegri brota til fjármagna neysluna.

Samfélag sem leggur megináherslu á efnisleg gæði en vanrækir tengsl, samkennd og þátttöku verður smám saman kaldara og firrtara. Jaðarsetning fátæks fólks leiðir ekkert gott af sér. Borgarafundur í ráðhúsi Reykjavíkur þar sem rætt er um nágrannavörslu og harðari refsingar leysir heldur engan vanda. Við þurfum ekki annað en að líta til Bandaríkjanna til að sjá hvað refsistefnan hefur beðið algjört skipbrot.

Raunverulegar lausnir felast í því að breyta forgangsröðuninni algjörlega. Horfum til orsakaþátta og færum velferð barna úr 23. sæti það fyrsta. Hættum að pissa í skóinn til að forða okkur frá kuldanum í frostinu. Klæðum okkur heldur í ullarsokka og almennilega skó. Við þurfum að styðja börn, ungmenni, verðandi foreldra og viðkvæma hópa áður en spírall geðræns vanda sem aftur leiðir til fíknar eða afbrota tekur við. Fjárfesting í snemmtækum stuðningi, öflugri geðheilbrigðisþjónustu, skólastarfi, tómstundum og sterkum samfélögum skilar sér margfalt til baka – bæði í bættum lífsgæðum og færri afbrotum. Leggjum úrelda hugmyndafræði glæpavæðingar á haugana og förum að sinna fólki og byggjum samfélag þar sem einstaklingshyggja víkur fyrir samkennd.

Höfundur er framkvæmdastjóri Geðhjálpar.