Það sem Ís­land mun berjast fyrir í samninga­við­ræðum við ESB

Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, skrifaði nýverið grein sem birtist í Morgunblaðinu þar sem hún reynir af veikum mætti að stilla þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður við Evrópusambandið í lok mánaðar upp þannig að hún sé úlfur í sauðagæru. Með aðildarviðræðum sé ekki bara verið að semja og fá fram upplýsingar, heldur felist í þeim önnur og alvarlegri skuldbinding.

Í greininni segir Guðrún enn fremur að „forsætisráðherra hefur sagt að hún hafi rauðar línur sem hún muni ekki samþykkja að fara yfir. En hverjar eru þær? Hvar mun ríkisstjórnin ekki gefa eftir? Hvað þarf að fást fram í sjávarútvegi og landbúnaði? Hvað gerist ef Evrópusambandið hafnar kröfum Íslands? Þessu hefur ekki verið svarað.“

Við þessa framsetningu er, vægt til orða tekið, ýmislegt að athuga.

Skýr markmið legið fyrir á þriðja mánuð

Það er áhyggjuefni þegar formaður stjórnmálaflokks sem tekur sig alvarlega setur fram svona lagað. Annaðhvort hefur Guðrún ekki kynnt sér málin eða hún talar gegn betri vitund. Erfitt er að átta sig á hvort sé verra.

Í fyrsta lagi veit Guðrún mætavel að fyrirkomulagið sem nú hefur verið framsett felur í sér tvöfalda þjóðaratkvæðagreiðslu, aðra um hvort eigi að fara í viðræður og svo hina, verði fyrri niðurstaðan jákvæð, um hvort samþykkja eigi aðildarsamning. Valið og valdið gagnvart því að fara í viðræður og hvort samþykkja eigi samning er því alltaf og einvörðungu í höndum þjóðarinnar. Lítist þjóðinni ekki á samninginn þá getur hún hafnað honum í seinni atkvæðagreiðslunni án þess að nokkur frekari aðlögun eða leyniaðild hafi átt sér stað.

Í öðru, og nokkuð alvarlegra lagi, verður það að teljast nánast vítavert að formaður Sjálfstæðisflokksins viti ekki hver samningsmarkmiðin í mögulega fyrirhuguðum aðildarviðræðum séu.

Þau hafa legið fyrir opinberlega síðan 18. maí 2026 í áliti meirihluta utanríkismálanefndar um þingsályktunartillöguna um þjóðaratkvæðagreiðsluna sem fram fer í lok ágúst. Það nefndarálit má lesa hér.

Í kjölfar þess að álitið var lagt fram átti sér stað seinni umræða um tillöguna. Guðrún tók virkan þátt í þeirri umræðu.

Rauðar línur sem verður ekki farið yfir

Umrædd samningsmarkmið eru rauðu línurnar sem Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra vitnaði til og Guðrún gerði að umtalsefni í greininni.

Þau sýna svart á hvítu hvað samninganefndin sem verður skipuð, samþykki þjóðin að fara í viðræður, á að sækja. Þau sýna hvað Ísland ætlar ekki að gefa eftir. Þau sýna fyrir hverju ríkisstjórn Íslands, með almannahag að leiðarljósi, ætlar að berjast eins og ljón fyrir að ná í gegn. Takist ekki að semja um þessi skilyrði þannig að Ísland sé ánægt með niðurstöðuna þá mun það hafa skýr áhrif á það hvernig margir jákvæðir greiða atkvæði í seinni atkvæðagreiðslunni, meðal annars sá sem hér skrifar.

Ástæða þess að Nei-sinnar, sérstaklega þeir sem starfa dags daglega í pólitík, láta eins og þessi samningsmarkmið séu ekki til er vegna þess að þau slá á þann áróður sem hópurinn beitir fyrir sér í tilraun sinni til að hræða þjóðina frá því að skoða raunverulega hvort hans hagsmunir séu hennar hagsmunir. Þau slá nefnilega á hugmyndir um fullveldismissi, að yfirráð yfir auðlindum hverfi úr landi, að engar sérlausnir verði í boði, að vinnumarkaðsmódelið okkar verði bútað í sundur, að börnunum okkar verði öllum laumað í óstofnaðan evrópskan her. Og svo framvegis.

Sérstaða Íslands kjarni samningsmarkmiða

Hver eru svo þessi samningsmarkmið? Þau hvíla á þeirri staðreynd að Ísland er lítið, opið hagkerfi í miðju Norður-Atlantshafi, herlaus þjóð sem byggir lífskjör sín á alþjóðaviðskiptum, stöðugleika, náttúruauðlindum og samstarfi við aðrar þjóðir. Aðild að Evrópusambandinu, eigi hún að verða að veruleika, verður að byggja á þessum forsendum og taka tillit til sérstöðu Íslands.

Í gjaldmiðlamálum er samningsmarkmiðið það að Ísland geti hafið myntsamstarf og tekið upp evru eins nálægt aðild og aðstæður leyfa. Með því getum við tryggt að sem styst verði í þá augljósu kosti aðildar sem felast í stórbættum vaxtakjörum, miklu skaplegra verðlagi, aukinni samkeppni, uppbroti á fákeppni og meiri stöðugleika.

Annað skýrt markmið er að aðild verður ekki samþykkt nema hún tryggi yfirráð Íslendinga yfir öllum lykilauðlindum þjóðarinnar. Ísland þarf að halda fullu forræði yfir sjávarauðlindinni, stýringu veiða og sjálfbærri nýtingu fiskistofna. Við þurfum að verja hlutdeild okkar í deilistofnum og tryggja að afrakstur auðlindarinnar haldist hér á landi. Sama á við um vatns- og orkuauðlindir. Ákvörðun um sæstreng sem myndi tengja íslenskan orkumarkað við meginlandið verður til að mynda alltaf að vera íslensk ákvörðun.

Landbúnaðurinn þarf sömuleiðis sérlausnir sem taka mið af raunveruleikanum hér á landi. Framleiðsluaðstæður á Íslandi eru erfiðari en víðast hvar í Evrópu. Þess vegna þarf stuðningur að tryggja fæðuöryggi, byggð og áframhaldandi búskap, jafnvel þótt stuðningskerfið breytist. Bann við innflutningi lifandi dýra þarf líka að standa áfram til verndar íslenskum búfjárkynjum.

Þá verður barist fyrir því að aðildargjöld að sambandinu skili sér til baka til samfélagsverkefna, til dæmis til að renna stoðum undir brothættar byggðir og til að fjölga atvinnutækifærum þar. Við munum líka berjast fyrir því að viðhalda þeim sérlausnum sem eru þegar til staðar í gegnum EES-samninginn, tryggja að Ísland njóti réttinda á við önnur aðildarríki frá fyrsta degi svo við höfum strax áhrif og aðkomu að ákvörðunum um málefni sem okkur varðar og standa vörð um norræna vinnumarkaðsmódelið sem er okkur svo mikilvægt.

Ekki vera hrædd, heldur stolt og stór

Það sem við stöndum frammi fyrir er einstakt lýðræðislegt ferli. Verið er að færa fólkinu í landinu ákvörðunarvald yfir stóru máli sem hefur verið þrætuepli í áratugi. Þegar hugsað er til þess að Ísland er eina Norðurlandið, og raunar eitt af örfáum löndum álfunnar, sem er aðili að Evrópusambandinu eða EES og hefur aldrei spurt þjóð sína um afstöðu þá verður málið enn lýðræðislega mikilvægara.

Í ofanálag er um að ræða tvöfalda atkvæðagreiðslu af sama toga og forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem þá var leiddur af núverandi formanni Miðflokks, vildu að farið yrði í á kjörtímabilinu 2009–2013. Fyrirkomulag sem sömu flokkar hafna nú vegna þess að þeir treysta ekki þjóðinni til að hafa vit fyrir sjálfri sér.

Ísland er stórkostlegt land og Íslendingar eru stórkostleg þjóð. Árangur okkar á síðastliðinni rúmri öld á sér fáar ef einhverjar hliðstæður. Okkur hefur tekist að færast úr torfkofum, einangrun og einsleitni yfir í að vera með einhver mestu lífsgæði sem finnast á byggðu bóli. Það hefur Ísland meðal annars gert með því að nota fullveldi sitt til alls kyns alþjóðasamvinnu.

Án undantekninga hafa skref í þá átt styrkt okkur verulega frekar en veikt. Það gerðist með stofnaðildinni að NATO, tvíhliða varnarsamningnum við Bandaríkin, aðildinni að EFTA og síðast en alls ekki síst EES-samningnum. Allar forsendur eru til staðar svo að það sama verði uppi á teningnum með aðild að Evrópusambandinu, sé skýrum skilyrðum vegna sérstöðu Íslands mætt í samningaviðræðunum.

Ekki vera hrædd eins og Nei-sinnar vilja hafa ykkur, heldur stolt og stór. Það er ekkert að óttast.

Valdið er og verður ykkar.

Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.