Yfir 2.000 til 3000 milljarða tap á 15 - 17 árum – og enginn ber á­byrgð

Samkvæmt a.m.k. fimm opinberum skýrslum sem unnar hafa verið á síðustu 25 árum hafa skattgreiðendur og ríkissjóður orðið fyrir endurteknum og mjög alvarlegum áföllum. Þessar skýrslur – skattsvikaskýrslan frá 2005, Aflandsskýrslan, Milliverðlagningarskýrslan, Rannsóknarskýrsla Alþingis um bankahrunið og tengdar rannsóknir – draga upp samfellda mynd af stöðugum kerfisbundnum veikleikum í ríkisfjármálunum, seinkuðum viðbrögðum og skorti á raunverulegri ábyrgð.

Nýjasta heildstæða matið á umfangi skattsvika er yfir tuttugu ára gamalt. Engin sambærileg úttekt hefur verið gerð síðan. Allar uppfærslur til dagsins í dag byggjast því á gömlum grunni, en í þessari umfjöllun aðlagaðar að núverandi skattstofni og verðlagi. Árlegt heildartap ríkis og sveitarfélaga vegna allra þessara þátta er enn áætlað á bilinu 150–180 milljarða króna og enginn virðist sakna þessara peninga.

Ef þetta árlega tap er skoðað yfir 12 - 17 ára tímabil nálgast uppsafnað heildartap vegna þeirra atriða sem skýrslurnar rekja um eða yfir 1.500 milljarða króna. Við það bætist tjón þegnanna vegna eignamissis í bankahruninu. Um 25 til 30.000 þúsund fjölskyldur misstu heimili, sparifé eða aleigu sína. Áætlað heildartjón þessa hóps hleypur á 900 til 1200 milljörðum. Allar tölur á núvirði.

Framúrkeyrsla Nýja Landspítalans, þar sem upphaflegar áætlanir lágu mun lægra en núverandi heildarkostnaður í kringum 200 milljarða, bætir við a.m.k. 100–150 milljörðum. Þegar Icesave og önnur tengd áföll eru tekin með er heildartap þjóðarinnar, skjalfest á síðustu 12 til 17 árum, komið í um eða yfir 3000 milljarða króna, meira og minna vegna eftirlitsleysis. Í þessari tölu er ekki vanreiknuð auðlindagjöld ca 300 til 500 milljarðar yfir tímabilið.

Þessar tölur innihalda augljóslega ekki allt. Þær ná ekki yfir allan kostnað við opinberar framkvæmdir sem fóru fram úr áætlun, né fullan efnahagslegan skaða af bankahruninu. Þær eru samt nægilega háar til að vekja spurningu: Hvernig getur svona yfirgripsmikið sukk og hrakleg meðferð opinberra fjármuna grasserað í áratugi fyrir framan augun á okkur, þótt búið sé að rannsaka það og staðfesta í opinberum skýrslum?

Mynstrið sem kemur fram er ekki tilviljanakennt. Tengd viðskipti, notkun aflandsfélaga til að fela eignarhald og hagnað, rangfærslur og veikar varnir gegn milliverðlagningu endurtaka sig.

Í bankahruninu var eigið fé bankanna í raun miklu veikara en opinberar tölur sýndu vegna lána til tengdra aðila. Í skattamálunum voru sömu aðferðir notaðar til að færa tekjur og eignir út fyrir seilingarsvið skattyfirvalda. Í báðum tilvikum kom eftirlitið of seint og of veikt. Í heildina virðist þetta vera skipulagt, kerfisbundið kerfi sem skipulega tappar fjármunum úr ríkissjóði eftir þeim glufum sem kerfið býður uppá.

Ríkisendurskoðandi hefur það hlutverk að hafa eftirlit með fjárreiðum ríkisins, yfirfara forsendur álagningar skatta og gjalda og meta hvort opinbert fé sé nýtt á hagkvæman hátt. Embættið hefur bent á veikleika, þar á meðal í stórum framkvæmdum. Hins vegar hefur það takmarkað vald: Það getur greint og mælt með, en ekki þvingað fram aðgerðir.

Þegar skýrslur þess – líkt og aðrar opinberar skýrslur – leiða ekki til kerfisbreytinga, er vandinn ekki hjá embættinu heldur hjá þeim sem eiga að bregðast við - stjórnmálamönnunum, stjórnsýslu og ráðherrum.

Kjörnir fulltrúar hafa ítrekað verið á gráu svæði eða farið yfir strikið með fullkomnu andvara- og aðgerðarleysi. Skýrslurnar sýna ekki að stjórnmálaflokkar hafi sem slíkir skipulagt refsiverð brot. Þær sýna hins vegar að pólitískt umhverfi – forgangsröðun, seinagangur við lagasetningu og andvaraleysi gagnvart viðvörunum – gert þessum málum kleift að vaxa. CFC-reglur, sem skattsvikaskýrslan 2005 kallaði eftir, komu ekki fyrr en 2011. Eftirlit með bönkunum brást árum saman. Upplýsingar um aflandsfélög voru of lengi of takmarkaðar.

Þetta ástand með hriplekan ríkissjóð mun ríkja áfram ef engar grundvallarbreytingar verða. Ein spurning sem þjóðin ætti að skoða núna er hvort utanaðkomandi rammi – til dæmis nánari samningar við Evrópusambandið – gætu falið í sér einhvers konar vekjaraklukkur. Í ESB eru til formlegar reglur um ríkisfjármál: halli má ekki fara yfir 3% af VLF, skuldir eiga að vera undir 60% eða ef þær lækka ekki nægilega hratt, og of mikið halla-ferli - getur það leitt til opinberra viðvarana, ráðlegginga og í sumum tilfellum sekta. Evrópska regluverkið skapar árlega ytri yfirferð og landsákvæði ráðlegginga.

Ísland er ekki aðili að þessum reglum í dag. Sem EES-ríki fylgir það innri markaðnum en hvorki fjármálareglum né Stöðugleika- og vaxtasáttmálanum. Hvort slíkir utanaðkomandi rammar myndu raunverulega virka hér er umdeilt – reynslan innan ESB sýnir að framfylgd hefur oft verið veik, sérstaklega gagnvart stærri ríkjum.

En spurningin sjálf er lögmæt eftir áratuga reynslu af innlendu aðgerðarleysi: Getur utanaðkomandi aðhald skapað þrýsting sem innlent stjórnmálakerfi hefur hingað til ekki getað myndað sjálft?

Þegar spurt er hver beri ábyrgð er svarið of oft að enginn geri það í raun. Ekki heldur einstakir stjórnendur sem voru þó dæmdir. Ekki ráðgjafar sem hönnuðu leikflétturnar. Ekki eftirlitsaðilar sem komu of seint. Og síst af öllu þeir kjörnu fulltrúar sem höfðu bæði upplýsingarnar og valdið til að bregðast við en gerðu það ekki. Fólkið í landinu stendur þannig séð því algerlega óvarið fyrir svona svakalegum leka á opinberu fjármagni.

Þetta er ekki spurning um einn stjórnmálaflokk eða eitt tímabil. Þetta er spurning um hvort íslenskt stjórnmálakerfi sé fært um að læra af eigin opinberum skýrslum. Hingað til hefur svarið verið nei.

Tapið, ca 400 til 800 milljónir á dag - (1000 til 2000 kr/mann á dag) - heldur áfram, ábyrgðin er þynnt út og skattgreiðendur borga himinháan reikninginn – ár eftir ár.

Fyrir eldri borgara er reikningurinn um kr. 45.000 að meðaltali á mánuði - sem væri hægt að hækka eftirlaun TR - án útgjalda fyrir ríkissjóð, ef eftirlitið væri í lagi.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.