Hverju myndi evran skila? - svar til Ás­dísar Kristjáns­dóttur

„Upptaka evru með aðild að myntbandalagi Evrópu mun fela í sér gríðarlegan velferðarábata fyrir Ísland.“ Þetta voru niðurstöður ítarlegrar skýrslu um kosti og galla við upptöku sem unnin var fyrir ASÍ, SA, FA og Viðskiptaráð árið 2014. Ég dró þetta fram í grein hér á Vísi á dögunum – og fékk mikil viðbrögð. Ein voru neikvæð – nefnilega svar Ásdísar Kristjánsdóttur bæjarstjóra í Kópavogi, sem sagði mig gleyma ókostum evru og fullyrti að skýrslan væri úrelt. Ég vísaði raunar sérstaklega í umfjöllun skýrslunnar um ókosti við upptöku evru en það breytir ekki meginniðurstöðu hennar um að kostirnir séu mun meiri en ókostirnir og eins og áður segir: velferðarábatinn griðarlegur.

Allt í fína og ekki hægt að gera betur?

Rökin fyrir því að skýrslan væri úrelt, að sögn Ásdísar, er tvíþætt. Annars vegar var vikið að viðgangsefnum sem tengdust afnámi fjármagnshafta í skýrslunni, sem væru nú úr sögunni. Þetta er rétt en gerir ekki meginniðurstöður skýrslunnar úreltar að neinu leyti. Hins vegar telur Ásdís mig hafa hundsað „þá farsælu þróun sem hefur orðið á íslenskri peningastefnu frá þeim tíma.“ Það byggir hún á því að hún sjálf, Ásgeir Jónsson núverandi seðlabankastjóri og Illugi Gunnarsson fyrrv. ráðherra Sjálfstæðisflokksins hafi lagt til umbætur í peningamálastefnu árið 2018, sem tekið hefði verið mið af. Síðan þá hafi gengið vel.

Allir að gera sitt besta

Það má þakka Ásdísi fyrir hreinskilnina. Gallinn við nefndina sem hún átti sæti í var að hún átti ekki að skoða aðra kosti en að vera með krónuna. Að mati Ásdísar, og kannski fleiri, hafa sem sagt verið gerðar þær umbætur á stjórn peningamála sem hægt er að gera, að því gefnu að vera með krónu. Þetta eru mikilvægar upplýsingar til allra sem vilja skoða kosti evru til samanburðar við þetta besta ástand sem ríkt hefur síðustu ár. Ég tek fram að ég er ekki að efast um að Seðlabankinn sé að gera sitt besta. Það er verkefnið: að stýra minnsta sjálfstæða gjaldmiðli heims, sem er vandinn, ekki fólkið eða fræðin.

Hvernig er staðan?

Kostnaður íslenskra heimila af húsnæðislánum í krónum er nú yfir hundrað milljarðar á ári eða meira en milljón á hvert skuldugt heimili að jafnaði. Staðan er jafnframt sú að verðbólga er meira en tvöfalt (5,3%) yfir verðbólgu markmiði (sem er 2,5%), þrátt fyrir umbætur í umgjörð peningastefnunnar. Stýrivextir eru ekki aðeins hærri á Íslandi (7,75%) en annars staðar, þeir eru til dæmis nú 2,25% í evru-ríkjum. Saga síðustu ára sýnir að stýrivextir hér þurfa að vera mörgum prósentustigum hærri en verðbólgan, ólíkt þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Raunstýrivextir þurfa með öðrum orðum að vera miklu hærri til að vaxtaaðhald Seðlabankans virki. Miklar hömlur hafa einnig verið settar á lánveitingar á húsnæðismarkaði, gjaldeyrisvaraforðinn þarf að vera í kringum þúsund milljarðar með tilheyrandi kostnaði og bindiskylda banka er há. Allt er þetta hluti af kostnaði við krónuna sem íslenskir neytendur og fyrirtæki greiða.

Evran styrkir velferð og hagsæld Íslands til framtíðar

Ég átta mig á því að sumir í okkar samfélagi græða á háum vöxtum og núverandi stöðu. Það að lýsa henni sem einhvers konar kjörstöðu fyrir fólk og fyrirtæki er hins vegar út í hött þegar aðrir kostir eru boði.

Ásdís telur upp ýmsa kosti og styrkleika Íslands svo sem þjóðartekjur, atvinnuþáttöku og tekjujöfnuð sem hún telur til marks um að velferð sé nánast hvergi meiri en á Íslandi. Um þetta er ekki deilt. Þarna erum við á svipuðum stað og aðrar Norðurlandaþjóðir og margar Evrópuþjóðir. Við erum að ræða hvernig við getum haldið áfram að efla lífskjör á Íslandi og hver áhrif af upptöku evru væru á það viðvarandi verkefni. Ásdís kallar eftir dæmum um það hvort og hvað upptaka evru gæti bætt á Íslandi. Þetta er kjarni málsins. Því skal ég glaður svara. Hér er það í 10 liðum.

Hvað fengist með evru?

1. Lægri og stöðugri vextir

Grunnvextir yrðu þeir sömu og á evrusvæðinu. Gengisáhætta og hluti þess áhættuálags sem fylgir litlum og óstöðugum gjaldmiðli hyrfi úr íslenskum vöxtum.

2. Lægri og stöðugri verðbólga

Verðbólguvæntingar fengju sterkari kjölfestu með bakstuðningi Evrópska Seðlabankans og gengisfall krónunnar gæti ekki lengur flutt verðbólgu jafnhratt inn í íslenskt verðlag og á herðar almennings.

3. Minni þörf fyrir verðtryggingu

Með stöðugri verðbólgu og traustari verðbólguvæntingum ætti þörfin fyrir verðtryggð lán nær alfarið að hverfa. Óverðtryggð lán og aukinn fyrirsjáanleiki um afborganir yrðu reglan.

4. Stöðugri kaupmáttur launa

Krónan gæti ekki lengur fallið og étið upp umsamdar launahækkanir. Kjarasamningar yrðu gerðir í stöðugri mynt sem hvorugur samningsaðili getur fellt með pólitískum ítökum eða þrýstingi.

5. Minni viðskiptakostnaður fyrir fólk og fyrirtæki

Kostnaður vegna gjaldeyrisskipta, gengisvarna og gengisóvissu gagnvart evrusvæðinu hyrfi. Það skiptir sérstaklega miklu fyrir fyrirtæki sem flytja inn, flytja út eða fjármagna sig í evrum (sem þau myndu öll gera þegar evran hefði verið tekin upp).

6. Einfaldari dagleg viðskipti í Evrópu

Það yrði ódýrara að greiða fyrir bjór með korti á Tenerife, kaupa og reka íbúð á Spáni og nota eigin gjaldmiðil á ferðalögum. Enginn gengismunur eða gjaldmiðlaskipti væru á milli íslenskra tekna og útgjalda í evrum, því hvort tveggja væri í sama gjaldmiðli.

7. Auðveldara að kaupa vörur innan ESB

Netverslun við ríki ESB yrði einfaldari, tollar og skriffinska tengt tollum legðist af. Með ESB-aðild yrði ekki greiddur sérstakur innflutnings-VSK af notuðum bíl sem keyptur er í öðru ESB-ríki, þótt skráningar- og bifreiðagjöld gætu áfram gilt. Þetta er ávinningur innri markaðarins og tollabandalags.

8. Minni hætta á gjaldeyriskreppum

Öfgakenndar sveiflur á litlum íslenskum gjaldeyrismarkaði hyrfu. Fjármagnsflótti kallaði ekki lengur á vaxtahækkanir til að verja gengi krónunnar, eins og gerðist í meðal annars í fjármálahruninu.

9. Sterkara öryggisnet fyrir bankana og þjóðarbúið

Ísland fengi aðgang að lausafjárfyrirgreiðslu evrukerfisins, sameiginlegu greiðslukerfi og bankasambandi ESB. Fjármálaáhættu yrði dreift á miklu stærra kerfi. Gjaldeyrisvaraforði þyrfti að vera miklu minni, og þar með ódýrari.

10. Ódýrari innviðir, meiri fjárfesting og aðgangur að stærri fjármagnsmarkaði

Fyrirtæki, ríki og sveitarfélög fengju greiðari aðgang að evrópsku fjármagni. Lægri og fyrirsjáanlegri fjármagnskostnaður gæti aukið fjárfestingu í fyrirtækjum, húsnæði og innviðum, svo sem samgönguinnviðum og stutt við meiri framleiðni og hagvöxt.

Í einni setningu

Evran myndi þýða lægri og stöðugri vexti, stöðugri verðbólgu og kaupmátt, minni gengis- og viðskiptakostnað, sterkara fjármálalegt öryggisnet og greiðari aðgang að fjármagni fyrir heimili, fyrirtæki og samfélagið allt — og gera Ísland að hagstæðari og fyrirsjáanlegri stað til að búa, starfa og fjárfesta.

Hljómar of gott til að vera satt? Langar þig að lesa grein um hvernig upptaka evru lækkar vexti? Það verður næsta grein.

Höfundur er alþingismaður Reykvíkinga

Fyrri grein mín:

https://www.visir.is/g/20262912040d/gridar-legur-velferdarabati-med-upp-toku-evru

Skýrsla Alþjóðamálastofnunar fyrir ASÍ, SA, FA og Viðskiptaráð:

https://ams.overcastcdn.com/documents/Uttekt-AMS-um-adildarvidraedur-Islands-vid-ESB.pdf

Ný greining Gauta B. Eggertssonar á því hvað húsnæðisvextir myndu lækka með ESB og evru?

https://gautieggertsson.github.io/vextir-utreikningar/Drog_ad_mati_vaxtakostnadar_2026.pdf