Ein borg, minna kerfi og betri nýting fjár­muna

Þegar rætt er um hagræðingu hjá Reykjavíkurborg er umræðan fljótt túlkuð sem krafa um niðurskurð í grunnþjónustu.

Þá er talað um færri starfsmenn í leikskólum, minni þjónustu við aldraða, fatlað fólk og börn eða skert framlög til íþrótta og menningar.

En raunveruleg hagræðing á ekki að byrja þar.

Hún á að byrja í yfirbyggingunni, stjórnsýslunni, innkaupunum, nefndakerfinu og öllum þeim ferlum þar sem fjármunir fara í tvíverknað og flókið skipulag í stað þjónustu við borgarbúa.

Þetta snýst ekki um að ráðast gegn starfsfólki borgarinnar eða kenna einstökum stjórnmálamönnum um. Þetta snýst um að skoða kerfið sjálft og spyrja hvort skattfé borgarbúa sé nýtt með eins skynsamlegum hætti og mögulegt er.

Tölurnar kalla á breytingar

Samkvæmt ársreikningi Reykjavíkurborgar fyrir árið 2025, var rekstrarniðurstaða A hluta borgarinnar neikvæð um 5,3 milljarða króna. Rekstrargjöld A hluta námu 199,3 milljörðum og voru 6,1 milljarði yfir fjárheimildum.

Það verður þó að halda því til haga að stór hluti fráviksins stafaði af gjaldfærslu lífeyrisskuldbindinga og að samstæðan í heild, A og B hluti, skilaði átta milljarða króna jákvæðri niðurstöðu.

Það væri því rangt að halda því fram að Reykjavíkurborg væri gjaldþrota eða að allur rekstur hennar væri stjórnlaus. En það væri jafnframt ábyrgðarlaust að líta fram hjá því að rekstrargjöld A hluta hækkuðu um 23 milljarða króna milli ára og voru langt umfram fjárheimildir.

Þegar rekstur er af þessari stærðargráðu getur jafnvel eins prósents hagræðing skipt milljörðum. Þess vegna þarf ekki alltaf stórfelldan niðurskurð til að ná árangri. Smávægilegar umbætur sem ná yfir allan reksturinn geta skilað gríðarlegum fjárhæðum.

Byrjum á kerfinu í kringum stjórnmálin

Frá 1. júlí 2026 eru grunnlaun borgarfulltrúa 1.208.617 krónur á mánuði. Ofan á þau kemur föst starfskostnaðargreiðsla að fjárhæð 87.286 krónur.

Borgarfulltrúi getur síðan fengið 25 prósenta álag vegna formennsku, setu í borgarráði eða setu í þremur eða fleiri fastanefndum. Formaður borgarráðs fær 40 prósenta álag.

Samkvæmt upplýsingum Reykjavíkurborgar um laun kjörinna fulltrúa nema laun og starfskostnaður borgarfulltrúa með einu 25 prósenta álagi 1.598.057 krónum á mánuði. Með tveimur slíkum álagsgreiðslum verður fjárhæðin 1.900.211 krónur.

Auk þess geta borgarfulltrúar fengið greiðslur fyrir stjórnarsetu í fyrirtækjum og byggðasamlögum sem tengjast borginni.

Spurningin er ekki hvort borgarfulltrúar eigi að fá sanngjörn laun. Starfið er mikilvægt, krefjandi og á að vera launað í samræmi við ábyrgð.

Spurningin er hvort nefndarseta og formennska eigi að skapa sífellt fleiri álagsgreiðslur þegar þessi verkefni eru hluti af starfi kjörinna fulltrúa.

Einfaldara og gagnsærra væri að ákveða föst heildarlaun sem endurspegla allt starfið. Þá yrði almenningi ljóst hvað hver fulltrúi fær greitt og enginn fjárhagslegur hvati væri til þess að fjölga nefndum, ráðum eða launuðum hlutverkum.

Borgin viðurkennir sjálf að stærðin sé vannýtt

Eitt skýrasta dæmið um mögulega hagræðingu liggur í innkaupum borgarinnar.

Í opinberri rýni skóla og frístundasviðs frá árinu 2026 segir beinlínis að kraftur stærðarinnar sé vannýttur. Hvert svið beri ábyrgð á sínum innkaupum í stað þess að sambærilegir vöruflokkar séu boðnir út sameiginlega.

Þar kemur einnig fram að of margir starfsmenn séu með innkaupakort, að mikill fjöldi starfsmanna panti vörur á hverjum starfsstað og að samræmingu milli sviða skorti. Borgin segir sjálf að fjárhagslegt óhagræði vegna ákveðinna samninga geti hlaupið á tugum eða jafnvel hundruðum milljóna króna.

Þetta er ekki pólitísk ágiskun. Þetta kemur fram í eigin gögnum Reykjavíkurborgar um betri nýtingu fjármuna.

Hér liggur augljóst tækifæri.

Reykjavíkurborg ætti að koma á fót öflugri sameiginlegri innkaupastýringu fyrir grunnskóla, leikskóla og aðrar stofnanir. Einn ábyrgur innkaupastjóri ásamt sérhæfðu innkaupateymi gæti samræmt þarfagreiningu, útboð, verðviðmið, birgjaval og eftirlit með samningum.

Sameiginlega mætti bjóða út pappírsvörur, ræstivörur, húsgögn, tölvubúnað, rekstrarvörur, eldhúsbúnað og fjölmargt annað sem starfsstaðirnir nota daglega.

Þetta þýðir ekki að allir skólar og leikskólar eigi að vera eins eða að skólastjórnendur missi sjálfstæði sitt. Sérþarfir verða alltaf til staðar. En þegar tugir starfsstaða kaupa sömu eða sambærilegar vörur á hver eining ekki að þurfa að semja sérstaklega við birgja.

Borgin hefur þegar samþykkt innkaupastefnu fyrir árin 2026 til 2030, þar sem áhersla er lögð á hagkvæmni, gagnsæi og miðlæga samninga. Nú þarf að tryggja að stefnan skili mælanlegum sparnaði en verði ekki bara fallegt skjal.

Setja ætti skýr markmið um hversu mikið miðlæg innkaup eigi að spara og birta árlega niðurstöður svo borgarbúar geti séð árangurinn.

Halli leikskólanna var ekki einfaldlega bruðl

Árið 2024 voru nær allir leikskólar borgarinnar umfram fjárheimildir. Það væri þó ósanngjarnt að fullyrða að það hafi fyrst og fremst stafað af bruðli stjórnenda.

Í greinargerð borgarinnar kemur fram að fjárheimildir leikskólanna hafi ekki verið í samræmi við raunverulega fjárþörf þeirra. Nýtt reiknilíkan, sem nefnist Snorri, var tekið í notkun árið 2025 og hafði þegar jákvæð áhrif á rekstrarafkomu leikskólanna, þótt nokkrir þeirra glími enn við rekstrarvanda.

Þetta sýnir mikilvægan punkt. Hagræðing næst ekki með því einu að skipa stjórnendum að eyða minna. Fjármögnunarlíkön verða að endurspegla raunverulegan barnafjölda, þjónustuþörf, húsnæðisaðstæður og mönnun.

Samhliða þarf þó að skapa hvata til ráðdeildar.

Ef skóli, leikskóli eða önnur stofnun nær raunverulegum sparnaði án þess að skerða þjónustu ætti hluti sparnaðarins að geta nýst starfsstaðnum síðar. Þannig yrði góð fjármálastjórn verðlaunuð í stað þess að stjórnendur óttuðust að ráðdeild leiddi eingöngu til lægri fjárveitingar næsta árs.

Sex stjórnsýslukerfi á einu samfelldu borgarsvæði

Stærsta spurningin snýr þó ekki aðeins að Reykjavík heldur höfuðborgarsvæðinu öllu.

Reykjavík, Seltjarnarnes, Kópavogur, Garðabær, Hafnarfjörður og Mosfellsbær mynda að mestu eitt samfellt atvinnu og þjónustusvæði. Íbúar aka daglega yfir sveitarfélagamörk til vinnu, skóla, verslunar, íþróttaiðkunar og þjónustu án þess að taka sérstaklega eftir því hvar eitt sveitarfélag endar og annað byrjar.

Samt reka þessi sex sveitarfélög hvert sitt stjórnsýslukerfi, sveitarstjórn, framkvæmdastjórn, fjármálakerfi, skipulagsmál, mannauðsmál og margvíslega stoðþjónustu.

Á sama tíma reka sveitarfélögin sameiginlega meðal annars Strætó, Sorpu og Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins. Tilvist þessara byggðasamlaga sýnir að mörg stærstu verkefni svæðisins stöðvast ekki við sveitarfélagamörk.

Því er eðlilegt að spyrja hvort næsta skref eigi að vera sameining þessara sex sveitarfélaga í eina öfluga borg.

Sameining myndi ekki þýða að Hafnarfjörður, Kópavogur, Garðabær, Mosfellsbær eða Seltjarnarnes hyrfu. Samfélögin, hverfin, skólarnir, íþróttafélögin og menning hvers svæðis yrðu áfram til.

Breytingin fælist í því að sameina yfirbygginguna og reka svæðið sem eina borg með öflugum hverfisráðum og skýrri nærþjónustu.

Samkvæmt sveitarstjórnarlögum getur sveitarstjórn sveitarfélags með fleiri en 100 þúsund íbúa verið skipuð 23 til 31 fulltrúa. Sameinuð borg þyrfti því ekki sveitarstjórnir allra núverandi sveitarfélaga lagðar saman. Hún gæti haft eina borgarstjórn og valddreifð hverfisráð sem gættu staðbundinna hagsmuna.

Sameining tryggir ekki sjálfkrafa sparnað

Það verður þó að tala heiðarlega um sameiningu.

Hún tryggir ekki sjálfkrafa lægri kostnað. Ef öll störf, öll stjórnunarlög og allar stofnanir halda sér óbreytt eftir sameiningu verður sparnaðurinn lítill. Rannsóknir á sameiningu sveitarfélaga benda til þess að stærðarhagkvæmni geti skapast í ákveðnum málaflokkum, meðal annars í yfirstjórn og samrekstri þjónustu, en niðurstaðan ræðst af því hvernig sameiningin er framkvæmd.

Þess vegna á ekki að ákveða sameiningu á grundvelli slagorða.

Fyrsta skrefið ætti að vera óháð og opin úttekt á stjórnsýslu höfuðborgarsvæðisins. Þar yrði kortlagt hvað sex sveitarfélög greiða samtals fyrir yfirstjórn, fjármál, mannauð, upplýsingatækni, innkaup, ráðgjöf, húsnæði stjórnsýslu og setu kjörinna fulltrúa.

Síðan yrði reiknað með gagnsæjum hætti hvað mætti spara með einni borg, hvaða þjónusta gæti batnað og hvernig tryggja mætti lýðræði og áhrif íbúa í einstökum hverfum.

Ef niðurstaðan sýnir lítinn ávinning eigum við að horfast í augu við það. Ef hún sýnir milljarða í mögulega hagræðingu eigum við sömuleiðis að hafa hugrekki til að ræða sameiningu af alvöru.

Hagræðing er ábyrgð gagnvart borgarbúum

Hagræðing á ekki að snúast um að fækka fólki sem sinnir börnum, öldruðum eða fötluðu fólki. Hún á að snúast um að tryggja að stærri hluti skattfjár fari í þjónustuna sjálfa.

Við þurfum einfaldara launakerfi kjörinna fulltrúa, færri og skýrari stjórnunarlög, sameiginleg innkaup, betri nýtingu húsnæðis og tækni, mælanleg markmið og opinbert uppgjör á árangri.

Og við þurfum að hafa kjark til að spyrja hvort sex stjórnsýslukerfi séu enn réttlætanleg á einu samfelldu borgarsvæði.

Reykjavíkurborg vantar ekki fleiri skýrslur sem enda í skúffu. Hún þarf framkvæmdaáætlun þar sem hver hagræðingartillaga fær ábyrgðarmann, tímasetningu og mælanlegt fjárhagslegt markmið.

Markmiðið á ekki að vera að veita minni þjónustu.

Markmiðið á að vera minna kerfi, skýrari ábyrgð og betri þjónusta fyrir hverja krónu sem borgarbúar greiða.

Höfundur er ráðgjafi.