Sverð Ís­lands og skjöldur

Íslendingar hafa þurft að leggja mikið á sig til þess að standa vörð um eigin hagsmuni í samfélagi þjóðanna. Óhætt er að segja að þar hefur tekist vel til en sá árangur hefur að mestu byggt á leikreglum sem alþjóðasamfélagið hefur sett sjálfu sér.

„Fyrir lítið land eru lög sverð þess og skjöldur.“ Þessa fleygu tilvitnun má rekja til blaðagreinar Hans G. Andersen, helsta sérfræðings Íslendinga í hafréttarmálum og ötuls baráttumanns fyrir hagsmunum Íslands á þeim vettvangi. Í greininni, sem birtist árið 1970, undirstrikaði Hans mikilvægi þjóðaréttar og alþjóðasamninga sem helstu vörn smáríkja í deilum við stærri þjóðir.

Hans ritaði greinina í tengslum við baráttu Íslendinga fyrir stækkun fiskveiðilandhelginnar úr 12 í 50 mílur. Staða heimsmála er gjörbreytt frá því sem þá var og áskoranir þjóðarinnar og viðfangsefni önnur en röksemdarfærslan sem felst í orðum Hans G. Andersen stendur algjörlega óhögguð.

Samstaða um leikreglur brostin

Það dylst engum sem fylgst hefur með alþjóðamálum undanfarinn áratug að viðhorf mikilvægra stórra og áhrifamikilla ríkja til alþjóðalaga og alþjóðasamstarfs hefur breyst. Ítrekað er leynt og ljóst grafið undan alþjóðastofnunum og þeirri alþjóðlegu efnahagsskipan sem legið hefur til grundvallar einstakri lífskjarasókn síðustu 75 ára.

Viðskiptadeilur hafa harðnað milli Bandaríkjanna, Kína, Rússlands og Evrópusambandsins. Ísland hefur ekki farið varhluta af þeim. Bandaríkin hafa til dæmis lagt háa tolla á íslenskan sjávarútveg og Evrópusambandið hefur lagt tolla á kísiljárn frá Íslandi. Kapphlaup stórvelda um yfirráð yfir mikilvægri tækni og auðlindum er í fullum gangi. Jafnvel grundvallarreglur um friðhelgi landamæra og fullveldi ríkja eiga undir högg að sækja.

Þessi staða gefur fullt tilefni til víðtækrar umræðu um stöðu Íslands í samfélagi þjóða. Þar verðum við að halda dyrum opnum og um það snýst spurningin sem lögð er fyrir þjóðina þann 29. ágúst.

Pólitísk og efnahagsleg kjölfesta

Spurningin um Evrópusambandið snýst ekki bara um viðskipti eða gjaldmiðil. Hún snýst í grundvallaratriðum um það hvar Ísland vill eiga sér pólitíska og efnahagslega kjölfestu í heimi þar sem reglurnar sem smáríki hafa reitt sig á eru undir vaxandi þrýstingi.

Gjaldmiðlamálin eru aðeins afmarkaður þáttur í þeirri umræðu en í ljósi þrálátrar verðbólgu og langtum hærri vaxta á Íslandi en í flestum ESB-ríkjum er ekki að undra að þau hafi orðið fyrirferðarmikil í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar um áframhald aðildarviðræðna við ESB.

Skuldir hins opinbera eru sem betur fer fremur hóflegar á Íslandi í evrópskum samanburði. Þrátt fyrir það eru vaxtagjöldin sem skuldirnar bera með þeim hæstu sem þekkjast innan Evrópusambandsins eins og myndin hér að neðan sýnir glöggt.

Ekki er óvarlegt að ætla að upptaka evru gæti dregið verulega úr vaxtabyrði hins opinbera á Íslandi og fært hana nær því sem almennt gerist innan ESB. Lægri vaxtagjöld myndu skapa aukið svigrúm í fjármálum hins opinbera sem mætti meðal annars nýta til frekari niðurgreiðslu skulda og/eða annarra brýnna verkefna.

Spurningin um krónu eða evru

Nýlega hafa komið út tvær skýrslur um kosti og galla upptöku evru á Íslandi. Báðar eru unnar af erlendum sérfræðingum, önnur að minni beiðni og hin af sérfræðingum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Báðar komast þær að þeirri niðurstöðu að ytri áföll og verðsveiflur erlendis hafi afgerandi áhrif á verðbólguþróun á Íslandi.

Niðurstöðurnar ríma vel við skýrslu Seðlabankans um valkosti í gjaldmiðlamálum frá árinu 2012 sem bendir á að framboðsskellir, s.s. alþjóðlegar verðsveiflur, séu helstu drifkraftar hagsveiflunnar. Í skýrslu Seðlabankans segir raunar líka orðrétt að „Sveigjanlegt gengi krónunnar virðist ekki nýtast við að verja innlendan þjóðarbúskap“ fyrir slíkum sveiflum.

Í báðum nýju skýrslunum álykta höfundar jafnframt að umbætur á vinnumarkaði séu bæði nauðsynlegar og tímabærar. Undir það má taka. Niðurstöður sérfræðinganna benda hins vegar til þess að skýringin á háum vöxtum og þrálátri verðbólgu sé margþættari. Íslensk efnahagsstefna nýtur ekki þess áratugalanga trúverðugleika sem byggst hefur upp í mörgum ríkjum Evrópu. Munurinn sést meðal annars í verðbólgusögunni. Frá árinu 1997 og fram að heimsfaraldrinum fór verðbólga á evrusvæðinu aldrei yfir 5%. Á Íslandi var hún yfir 5% í 77 mánuði á sama tímabili, eða nærri þriðjung tímans.

Aðild að Evrópusambandinu og upptaka evru, þegar skilyrði eru uppfyllt, gæti styrkt stöðu Íslands á tvennan hátt.

Annars vegar með því að Ísland festir sig enn frekar í sessi meðal þeirra þjóða sem við deilum með gildum og eigum mest viðskipti við. Slík kjölfesta myndi styðja við fjárfestingu á Íslandi og draga úr hættu á að íslenskt efnahagslíf lendi að óþörfu í víglínu viðskiptadeilna stórveldanna eins og gerðist í tilviki kísiljárnsins. Hins vegar gæti aðild að rótgrónara og stærra peningakerfi styrkt trúverðugleika hagstjórnarinnar. Það væri okkur öllum til hagsbóta.

Nýtt sverð og nýr skjöldur

Í breyttum heimi snýst spurningin um aðild að Evrópusambandinu ekki aðeins um gjaldmiðlamálin, heldur um það hvernig Ísland tryggir sem best pólitíska og efnahagslega hagsmuni sína til framtíðar.

Ísland er ekki eitt um að velta framtíðinni fyrir sér í breyttum heimi. Forsætisráðherra Kanada, Mark Carney, hefur fjallað um hana undanfarið með eftirminnilegum hætti. Kjarnann í málflutningi hans má reyna að draga saman á þennan hátt:

Gamla kerfið sem smærri ríki treystu á verndar þau ekki lengur með sama hætti og áður. Þau geta hvorki lokað sig af né treyst því að það að binda trúss sitt við stórveldi tryggi þeim öryggi. Þau verða þess í stað að byggja upp eigin seiglu, dreifa áhættu, mynda þétt net bandalaga og vinna saman að því að skapa reglur um samvinnu og viðskipti. Stórveldin hafa vald stærðarinnar en smærri ríkin geta skapað vald samstöðunnar.

Ég er sammála mati forsætisráðherra Kanada um að hið gamla sverð sé orðið bitlaust og skjöldurinn skörðóttur.

Þess vegna er einmitt núna rétti tíminn til þess að einbeita sér að því að treysta stöðu Íslands til framtíðar. Besta leiðin til þess er að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið og láta á það reyna sem okkur hefur tekist svo vel hingað til - að treysta stöðu okkar með nýju sverði og nýjum skildi.

Höfundur er fjármála- og efnahagsráðherra.