Þegar hags­munir á hundruðum milljarða mæta lýð­ræðinu

Um eignarhald, orðstír, fjölmiðla og rétt þjóðarinnar til að mæla eigin verðmæti.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu er bæði eðlilegt og lögmætt að hagsmunaaðilar berjist fyrir sjónarmiðum sínum. Samtök mega mæla gegn aðildarviðræðum við Evrópusambandið og önnur samtök mega berjast fyrir þeim. Fjölmiðlar mega taka afstöðu og sérfræðingar mega hafa sterkar skoðanir.

En ein regla verður að gilda jafnt um alla: Kjósendur eiga að geta séð hver talar, hver býður, hver greiðir, hver á miðlana sem flytja boðskapinn og hvaða fjárhagslegu hagsmunir kunna að vera undir.

Þessi krafa verður þeim mun mikilvægari sem hagsmunirnir verða stærri — og í sjávarútvegi er ekki um venjulegan atvinnurekstur að ræða. Þar er nýtt takmörkuð náttúruauðlind sem lögum samkvæmt er sameign íslensku þjóðarinnar, og af nýtingu hennar getur myndast auðlindarenta sem numið getur hundruðum milljarða króna til langs tíma.

Byrjum því á því sem hægt er að sannreyna.

Hver á Morgunblaðið?

Morgunblaðið er gefið út af Árvakri hf. Samkvæmt opinberri skráningu Fjölmiðlanefndar á Þórsmörk ehf. 99% hlutafjár í Árvakri. Samkvæmt síðustu uppfærslu Fjölmiðlanefndar (6. janúar 2026) eiga Hlynur A ehf. 19,95%, ÍV fjárfestingafélag ehf. 19,74% og Íslenskar sjávarafurðir ehf. 19,51% í Þórsmörk. Hlynur A og ÍV fjárfestingafélag tengjast Guðbjörgu Matthíasdóttur, stórum eiganda í íslenskum sjávarútvegi, og eiga samanlagt 39,69% í Þórsmörk samkvæmt þessari skráningu.

Í ágúst bættist Brim inn í eignamyndina með kaupum á Lýsi hf., sem á 1,27% í Þórsmörk. Guðmundur Kristjánsson, forstjóri Brims, hefur sagt hlutinn lítinn og að félagið hyggist ekki auka hann — rétt er að gera ekki meira úr því en efni standa til.

Stærri myndin stendur engu að síður eftir - verulegur hluti eignarhalds félagsins sem ræður Árvakri tengist aðilum með hagsmuni í sjávarútvegi. Þetta sannar ekki að eigendur ákveði einstakar fréttir Morgunblaðsins — en það eru hagsmunatengsl sem almenningur á rétt á að þekkja, ekki síst þar sem Morgunblaðið er eina prentaða dagblaðið sem enn kemur út á Íslandi.

600 milljónir frá eigendum – 104 milljónir frá ríkinu

Samkvæmt grein Heimildarinnar 10. ágúst 2026 lögðu eigendur Árvakurs félaginu til 600 milljónir króna með hlutafjáraukningu til að styrkja reksturinn. Á sama tíma fékk félagið, samkvæmt Fjölmiðlanefnd, 103.905.866 krónur í lögbundinn rekstrarstuðning árið 2025 — stuðning sem Árvakur er ekki einn um að njóta og sem sannar ekkert um ritstjórnarlegt sjálfstæði í sjálfu sér.

En þegar áhrifamikill fjölmiðill er rekinn með verulegu fjárframlagi eigenda sem sjálfir hafa mikilla atvinnuhagsmuna að gæta, og fær jafnframt ríflega hundrað milljónir króna úr

opinberu stuðningskerfi, verður gagnsæi um eignarhald og fjármögnun sérstaklega mikilvægt.

Þegar staðreynd stenst ekki skoðun

Þann 11. ágúst sá Landskjörstjórn ástæðu til að bregðast opinberlega við umfjöllun Morgunblaðsins um upplýsingavef vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar og lýsti tiltekinni fullyrðingu blaðsins sem „alfarið rangri“. Formaður stjórnarinnar, Kristín Edwald, staðfesti að sú breyting á upplýsingum sem umfjöllunin laut að hefði ekki verið gerð með þeim hætti sem haldið var fram; varðveittar útgáfur vefsins studdu þá niðurstöðu.

Ekki þarf að fullyrða neitt um ásetning eða gefa sér að eigendur hafi gefið fyrirmæli. Staðreyndin stendur sjálf - í miðjum aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu birti áhrifamikill fjölmiðill fullyrðingu sem Landskjörstjórn taldi sig þurfa að leiðrétta opinberlega. Það er alvarlegt vegna þess að traust á upplýsingum um sjálfa framkvæmd lýðræðislegrar kosningar verður að vera sérstaklega mikið.

Carl Baudenbacher — orðstír krefst samhengis

Sama regla um gagnsæi á að gilda þegar erlendir sérfræðingar koma inn í íslenska stjórnmálaumræðu. Carl Baudenbacher er fyrrverandi forseti EFTA-dómstólsins og býr yfir mikilli sérþekkingu á EES-rétti — það væri bæði ósanngjarnt og rangt að gera lítið úr þeirri reynslu.

En einmitt vegna þess að orðstír hans hefur vægi skiptir máli að almenningur fái viðeigandi upplýsingar um önnur hlutverk hans. Baudenbacher hefur komið að máli Vélfags ehf. gagnvart íslenska ríkinu: kvörtun vegna málsins var lögð fyrir Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, og tengdist viðskiptaþvingunum sem Vélfag hafði sætt vegna fyrri eignatengsla við rússneska sjávarútvegsfyrirtækið Norebo. Þetta sannar ekkert um hvort skoðanir Baudenbachers á Evrópusambandinu séu réttar eða rangar, né að hann gangi erinda íslenskra hagsmunaaðila — en það leiðir til eðlilegrar kröfu - þegar erlendur sérfræðingur er kynntur íslenskum kjósendum með vísan til fyrri embætta er eðlilegt að önnur nýleg og viðeigandi fagleg hlutverk hans séu einnig upplýst, svo kjósandinn geti sjálfur metið hvort þau skipti máli.

Í því ljósi spyr ég - hver bauð Baudenbacher til Íslands, hver skipulagði heimsóknina og hver greiddi kostnaðinn af henni? Það eru ekki ásakanir — einfaldar gagnsæisspurningar sem ættu að eiga einföld svör.

Stærsta hagsmunamálið

Af hverju skiptir þetta allt máli? Vegna þess að sjávarútvegurinn nýtir takmarkaða sameiginlega auðlind, og af henni getur myndast svokölluð auðlindarenta — viðurkennt hagfræðilegt hugtak um þá umframávöxtun sem myndast af aðgangi að takmarkaðri auðlind, umfram rekstrarkostnað og eðlilega ávöxtun fjármagns.

Ritrýndar rannsóknir Stefáns B. Gunnlaugssonar og Sveins Agnarssonar benda til þess að frá 2008 hafi auðlindarenta í íslenskum sjávarútvegi að meðaltali numið um 16–19% af útflutningsverðmæti, eftir því hvaða reikniaðferð er notuð. Ágreiningur er réttmætur um

hvernig hún skuli reiknuð, hvaða ávöxtun teljist eðlileg og hvernig áhætta sé metin — en niðurstaðan af slíkum ágreiningi getur ekki verið að hætta að mæla. Hún hlýtur að vera að mæla betur - birta forsendur, birta ávöxtunarkröfuna, og ef þrjár hagfræðilega verjanlegar aðferðir gefa þrjár niðurstöður, birta þær allar þrjár. Þá getur þjóðin séð bilið og tekið upplýsta afstöðu.

Engin samsæriskenning er nauðsynleg

Ég fullyrði ekki að eigendur Morgunblaðsins stjórni einstökum fréttum þess. Ég fullyrði ekki að Carl Baudenbacher segi annað en það sem hann sjálfur telur rétt. Ég fullyrði ekki að sjávarútvegurinn hafi ekki fullan rétt til að berjast gegn hærri veiðigjöldum eða aðild Íslands að Evrópusambandinu. Ég þarf ekki að fullyrða neitt af þessu — sannanlegu staðreyndirnar eru sjálfar nægilegt tilefni til umræðu:

Þórsmörk á 99% í Árvakri. Opinber skráning sýnir veruleg eignatengsl innan Þórsmerkur við aðila tengda sjávarútvegi. Eigendur hafa þurft að leggja Árvakri til verulegt nýtt hlutafé, og félagið fékk 103,9 milljónir króna í opinberan rekstrarstuðning árið 2025. Landskjörstjórn sá ástæðu til að lýsa fullyrðingu Morgunblaðsins um kosningaupplýsingar sem „alfarið rangri“. Carl Baudenbacher hefur, auk fyrri embætta sinna, nýlega komið að máli einkaaðila gagnvart íslenska ríkinu. Og hagfræðilegar rannsóknir sýna að veruleg auðlindarenta getur myndast í íslenskum sjávarútvegi.

Engin þessara staðreynda sannar samsæri. Saman kalla þær á gagnsæi - hver á, hver greiðir og hver hagnast?

Málstaður þeirra sem berjast gegn aðildarviðræðum er lögmætur — sama gildir um þá sem berjast fyrir þeim. Fjölmiðlar mega taka afstöðu, útgerðarmenn mega verja hagsmuni sína, erlendir sérfræðingar mega koma og tala. En kjósandinn á líka rétt: rétt til að vita hver á, hver greiðir, hver bauð, og hvaða önnur hagsmunatengsl eru fyrir hendi.

Og þegar rætt er um sameiginlega náttúruauðlind þjóðarinnar á hann rétt á einni spurningu til viðbótar - hvers virði er hún? Þegar auðlindarenta getur numið tugum milljarða króna á ári og uppsöfnuð verðmæti hundruðum milljarða til langs tíma, er sú spurning ekki árás á sjávarútveginn. Hún er krafa um reikningsskil.

Þjóðin á auðlindina. Þá á þjóðin líka rétt á að vita hvað hún er að láta af hendi, hvað hún fær í staðinn — og hver fær mismuninn. Það er ekki róttæk krafa. Það er lágmarkskrafa upplýsts lýðræðis.

Höfundur er byggingaverkfræðingur.