Norð­menn eru farnir að horfa á okkur

Í síðustu viku söfnuðust norskir ráðherrar, stjórnmálamenn, fræðimenn, atvinnurekendur og verkalýðsleiðtogar saman í Arendal til stærstu pólitísku samkomu landsins. Meðal þess sem þar var rætt var framtíð EES — og óvenju oft kom Ísland við sögu.

Í þrjátíu ár höfum við Íslendingar horft til Noregs þegar við ræðum EES og mögulega aðild að Evrópusambandinu. Noregur er gjarnan notaður sem dæmi um að hægt sé að standa utan ESB en njóta aðgangs að innri markaðnum. Norðmenn hafa hins vegar lítið þurft að velta fyrir sér hvað ákvarðanir okkar þýða fyrir þá.

Nú, tveimur vikum fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst, er það að breytast.

Hluti skýringarinnar liggur í uppbyggingu EES. Samningurinn hvílir á tveimur stoðum og í EFTA-stoðinni eru þrjú ríki: Ísland, Noregur og Liechtenstein. EFTA-dómstóllinn hefur þrjá dómara og í stjórn ESA sitja þrír fulltrúar, einn tilnefndur af hverju EES/EFTA-ríki. Ef Ísland gengi síðar í Evrópusambandið stæði Noregur því eftir með Liechtenstein í þessari stoð samningsins.

Það þýðir ekki að EES falli niður. Norska utanríkisráðuneytið hefur þegar skoðað málið og telur enga formlega hindrun vera fyrir því að samningurinn haldi áfram með Noreg og Liechtenstein öðrum megin og ESB, þá með Ísland innanborðs, hinum megin.

Espen Barth Eide utanríkisráðherra sagði í Evrópunefnd Stórþingsins í mars að hugsanleg aðild Íslands að ESB myndi engu að síður vekja grundvallarspurningar sem þyrfti að meta stofnanalega, lagalega og pólitískt. Utanríkisráðuneytið væri þegar byrjað á þeirri vinnu.

Þegar Barth Eide flutti Stórþinginu skýrslu sína um ESB- og EES-mál 12. maí sagði hann að ríkisstjórnin yrði að gera ráð fyrir þeim möguleika að Ísland gæti orðið aðili að Evrópusambandinu strax árið 2030. Jákvæð niðurstaða í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst gæti haft bein áhrif á daglegt EES-samstarf. Að hans mati væri óábyrgt af norskum stjórnvöldum að hefja ekki undirbúning strax.

Þetta er ekki spá norsku ríkisstjórnarinnar um endalok EES. Hún er einfaldlega farin að búa sig undir að samsetning samningsins geti breyst.

Ine Eriksen Søreide, formaður Høyre, gekk lengra á umræðufundi Dagens Næringsliv á Arendalsuka 13. ágúst.

„EES-samningurinn mun ekki, held ég, lifa til lengri tíma litið,“ sagði hún og bætti við að hún teldi það nánast óháð því hvað Ísland gerði. Um þann möguleika að Ísland gengi í ESB sagði hún að þá væri „í rauninni nánast ekkert eftir af EES-samningnum“ fyrir Noreg.

Rök hennar snúast þó ekki fyrst og fremst um Ísland. Þau snúast um Evrópusamband sem hefur breyst mikið frá því EES var samið.

Kjarninn í EES var innri markaðurinn og frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. Sá markaður skiptir Noreg enn gríðarlegu máli. Samningurinn hefur líka þróast mikið frá því hann tók gildi árið 1994. Þúsundir nýrra ESB-gerða hafa verið teknar inn í hann og Noregur tekur þátt í fjölmörgum stofnunum og áætlunum ESB.

En margt af því sem nú er efst á baugi í Evrópu var ekki það þegar samningurinn var gerður. Stríðið í Úkraínu, varnir Evrópu, orkuöryggi, hráefni, iðnaðarstefna og samkeppnin við Bandaríkin og Kína hafa fengið mun meira vægi.

Barth Eide hefur sjálfur bent á þetta. Í skýrslu sinni til Stórþingsins í maí sagði hann að þróun ESB ætti sér í vaxandi mæli stað utan gildissviðs EES og að ný stefnumótun lenti oft á gráu svæði þar sem Noregur ætti ekki sjálfkrafa rétt á þátttöku. Takmarkanir EES væru orðnar sýnilegri og munurinn á því að vera aðili að ESB og tengjast sambandinu í gegnum EES skýrari.

Það segir þó ekki alla söguna um samband Noregs og ESB.

Þegar ný mál hafa fallið utan EES hafa Norðmenn oft fundið aðrar leiðir til samstarfs. Þeir vinna nú að því að taka eins fullan þátt og hægt er í nýju samstarfi ESB um hernaðarlega flutninga um Evrópu. Á öðrum sviðum hafa þeir gert sérstaka samstarfssamninga. Græna bandalag Noregs og ESB er dæmi um það og nær meðal annars til loftslagsmála, orku, umhverfis, hráefna og hreins iðnaðar.

Fyrir marga Norðmenn er þetta einmitt kosturinn við núverandi fyrirkomulag. Landið heldur stjórn á málaflokkum eins og fiskveiðum og landbúnaði, hefur aðgang að innri markaðnum í gegnum EES og semur sérstaklega um þátttöku á öðrum sviðum þegar þess gerist þörf.

Aðrir sjá veikleika í sömu stöðu. Þeir spyrja hvers vegna Noregur þurfi í sífellt fleiri málum að leita sérstakra leiða inn í samstarf þar sem aðildarríkin sitja þegar við borðið.

Það er erfitt að gera Noreg að einföldum rökum með eða á móti ESB-aðild.

Norskur almenningur virðist heldur ekki hafa tekið jafnstórt stökk og umræðan meðal stjórnmálamanna.

Í könnun Opinion fyrir Altinget og ABC Nyheter í ágúst sögðust 49 prósent myndu kjósa gegn ESB-aðild ef þjóðaratkvæðagreiðsla færi fram þá, 37 prósent með og 14 prósent voru óákveðin.

Könnun Verian fyrir TV 2 sýndi hærra nei-hlutfall. Þar voru 65,9 prósent þeirra sem tóku afstöðu mótfallin því að Noregur sækti um aðild að Evrópusambandinu.

Kannanirnar mæla þó ekki alveg sama hlutinn. Opinion spurði hvernig fólk myndi kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild og taldi óákveðna með. Verian spurði hvort Noregur ætti að sækja um aðild og birti niðurstöðuna aðeins meðal þeirra sem tóku afstöðu. Það er heldur ekki alveg það sama að spyrja hvort hefja eigi aðildarferli og hvernig fólk myndi kjósa um fullgerðan aðildarsamning.

Við Íslendingar ættum að þekkja þann mun.

Við kjósum ekki um aðild Íslands að Evrópusambandinu 29. ágúst. Spurningin á kjörseðlinum er:

„Vilt þú að Ísland haldi áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið?“

Fyrir þá sem vilja halda viðræðunum áfram liggur ákveðin áminning í norsku umræðunni. Við ættum ekki að ganga út frá því sem vísu að EES næstu þrjátíu árin verði einfaldlega framhald af þeim síðustu þrjátíu. Norska ríkisstjórnin er farin að undirbúa sig fyrir mögulega íslenska aðild og formaður Høyre segist ekki telja EES eiga sér langtímalíf. Á Arendalsuka hélt fræðasetrið ARENA meira að segja umræðufund undir yfirskriftinni „Þegar EES verður ófullnægjandi“.

En það væri jafn mikil einföldun að lesa þetta sem einhvers konar uppgjör Norðmanna við EES. Samningurinn hefur reynst aðlögunarhæfur, Noregur hefur fundið aðrar leiðir inn í samstarf ESB þegar þess hefur þurft og meirihluti norskra kjósenda vill enn standa utan sambandsins.

Það er engin norsk EES-kreppa sem Íslendingar þurfa að bjarga sér undan.

Kannski er áhugaverðara að Norðmenn séu sjálfir farnir að ræða EES með öðrum hætti en áður.

Við höfum lengi spurt hvort ESB-aðild sé betri eða verri kostur en EES. Norska umræðan vekur aðra spurningu: hvernig verður EES eftir tíu, tuttugu eða þrjátíu ár?

EES hefur þjónað bæði Íslandi og Noregi vel í meira en þrjátíu ár. Það eitt segir þó ekki hvernig hann mun þjóna okkur næstu þrjátíu. Evrópan sem samningurinn var gerður fyrir árið 1992 er einfaldlega ekki sama Evrópa og við búum við í dag.

Í þrjátíu ár höfum við Íslendingar horft til Noregs þegar við tölum um Evrópu.

Nú eru Norðmenn farnir að horfa á okkur.

Það eitt ætti að gefa okkur tilefni til að hugsa aðeins lengra en til 29. ágúst.

Höfundur er Íslendingur búsettur í Noregi, fyrrverandi sviðsstjóri upplýsingatækni Landspítala, alþjóðlegur ráðgjafi, frumkvöðull og stjórnandi á sviði heilbrigðistækni, með starfsreynslu frá Evrópu, Bandaríkjunum, Mið-Austurlöndum og Eyjaálfu. Hann á sæti í óháðum ráðgjafahópi breskra stjórnvalda um innleiðingu tæknilausna í nýjum sjúkrahúsum.

⸻

Heimildir

Norska utanríkisráðuneytið, 12. maí 2026. Espen Barth Eide, Utenriksministerens redegjørelse om viktige EU- og EØS-saker. Um þróun EES, takmarkanir samningsins og áhrif mögulegrar aðildar Íslands að ESB.

Stórþing Noregs, Europautvalget, 19. mars 2026. Fundargerð þar sem Barth Eide fjallar um mögulegar afleiðingar íslenskrar ESB-aðildar, undirbúning norskra stjórnvalda og möguleika á áframhaldandi EES-samningi með Noregi og Liechtenstein í EFTA-stoðinni.

Dagens Næringsliv, 13. ágúst 2026. Søreide om Island går inn i EU: – Da er det egentlig ingenting igjen av EØS-avtalen. Ummæli Ine Eriksen Søreide á Arendalsuka um framtíð EES og mögulega aðild Íslands.

NOU 2024:7 – Norge og EØS: Utvikling og erfaringer. Opinber norsk heildarúttekt á þróun EES-samstarfsins, stöðu Noregs gagnvart ESB og reynslunni af samningnum.

Arendalsuka / ARENA, 12. ágúst 2026. Norge og EU i endring: Når EØS blir utilstrekkelig. Umræðufundur um stöðu Noregs gagnvart breyttu Evrópusambandi.

Norska ríkisstjórnin, 2026. Arbeidsprogrammet for EU- og EØS-saker 2026. Um áherslur Noregs í samstarfi við ESB og EES, meðal annars á sviði öryggis, orku, loftslags, samkeppnishæfni og stafrænnar þróunar.

Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins / norsk stjórnvöld. EU–Norway Green Alliance. Samstarfsrammi ESB og Noregs um loftslag, orku, umhverfi, hráefni og græna iðnaðarþróun.

Opinion fyrir Altinget og ABC Nyheter, ágúst 2026. Könnun um hvernig Norðmenn myndu greiða atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild: 49% nei, 37% já og 14% óákveðin.

Verian fyrir TV 2, ágúst 2026. Könnun um hvort Noregur ætti að sækja um ESB-aðild. 65,9% þeirra sem tóku afstöðu voru því mótfallin.

Landskjörstjórn / íslensk stjórnvöld, ágúst 2026. Opinber gögn um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst og orðalag kjörseðilsins: „Vilt þú að Ísland haldi áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið?“