ESB: Hvað kostar að vera utan­garðs? Inn­viðir, tækni­legt sam­starf og varnar­mál

Undanfarið hefur í umræðu um kosti og galla aðildar að ESB mikið verið rætt um kostnað samfélagsins af því að ganga í sambandið. Þegar fjallað er um kosti aðildar er hins vegar oft fyrst og fremst horft til efnahagsmála og bent á að við njótum nú þegar margra þeirra kosta sem ESB-aðild myndi færa okkur í gegnum EES-samninginn. Minna hefur farið fyrir umræðu um aðra þætti – og þá ekki síst um hvað það kostar okkur nú þegar að standa utan ESB þegar kemur að tæknilegum innviðum, sérfræðiþekkingu og öryggi.

Nútímasamfélag byggir á ótal tæknilegum þáttum sem sjaldnast eru í sviðsljósinu dags daglega, ekki frekar en tannhjólin á bak við skífuna í gamalli klukku. Á meðan vísarnir hreyfast og sýna réttan tíma er gengið út frá virkninni sem sjálfgefinni. Gangverkið verður þó sífellt margslungnara og flóknara og verður að vera samstillt gangverki annarra samfélaga til þess að tæknilegt samstarf, þróun og viðskipti geti blómstrað og við drögumst ekki aftur úr í alþjóðlegri samkeppni.

Eftirfarandi sjónarhorn byggir á eigin reynslu af tæknilegum hliðum þessa gangverks, annars vegar sem eðlisfræðingur og sérfræðingur í stjórnsýslustofnun í 27 ár og hins vegar í störfum fyrir og innan ráðuneyta í 12 ár. Ég hef einnig rætt við íslenska verkfræðinga sem komið hafa að uppbyggingu mikilvægra innviða, meðal annars raforkukerfis og jarðhitanýtingar. Umfjöllunin um varnarmál byggir jafnframt á störfum mínum á vegum utanríkisráðuneytisins á aðgerðafræðasviði öndvegisseturs um netvarnir (CCDCOE) í Tallinn á árunum 2022–2025 og áframhaldandi samstarfi við sérfræðinga þar og verkfræðinga frá Úkraínu.

Fámenni og mikilvægi alþjóðlegra tæknilegra tengsla

Sagt hefur verið að Ísland sé of fámennt til að reka nútímasamfélag. Það má til sanns vegar færa. Það sem bjargaði okkur framan af á 20. öld voru meðal annars sterk norræn tengsl. Íslenskir verkfræðingar sóttu menntun sína til Norðurlanda og unnu þar oft tímabundið til að afla sér reynslu. Þeir beittu síðan þessari þekkingu af metnaði hér heima og héldu tengslum við sitt fyrra starfsumhverfi erlendis. Svipað má segja um verkstjóra, sem sóttu námsefni til Norðurlanda og nýttu það hér heima. Þannig héldum við í við nýjungar og alþjóðlega þróun þótt samfélagið væri fámennt.

Aðstæður hafa breyst. Framboð á verkfræðinámi hérlendis hefur aukist og það er ekki lengur nauðsynlegt að fara utan til framhaldsnáms. Það hefur augljósa kosti, en þýðir um leið að tengslin við faglega þróun erlendis eru ekki jafn sjálfgefin og áður. Á sama tíma hefur samfélagið og tæknin orðið margfalt flóknari. Slök staða raungreinakennslu á Íslandi bætir ekki úr skák og við höfum færri verkfræðinga og annað raungreinamenntað fólk miðað við höfðatölu en önnur Norðurlönd. Evrópuríki, sem standa þó mun betur en við, hafa stóraukið samstarf sitt í raungreinakennslu og það væri mjög gott fyrir Ísland að komast meir inn í það samstarf. Þótt ég hafi kynnst mörgum hæfum verkfræðingum innan stjórnsýslunnar, þá eru þeir – og aðrir með tæknilega eða vísindalega menntun – hreinlega of fáir. Í fámennri stjórnsýslu á fyrri hluta síðustu aldar gat einn verkfræðingur með góð norræn tengsl gert kraftaverk. Þeir tímar eru liðnir.

Ég kynntist því sjálfur í störfum mínum fyrir stofnanir og ráðuneyti að traust tengsl við norræna starfsbræður og mína -systur voru ómetanleg. Þau voru mér oft sem skrifstofufélagar og ég gat rætt við þau í síma og fengið aðgang að óbirtum gögnum innan ráðuneyta þeirra vegna sambærilegra verkefna á Íslandi. Nú geta þau hins vegar ekki deilt ákveðnum vinnugögnum ESB með starfsmanni utan sambandsins vegna trúnaðarskyldu. Einangrun okkar hefur því aukist við að vera utangarðs.

Sæti við borðið, tæknilegt regluverk og tjón af því að vera utangarðs

Til að viðhalda tæknilegri þróun og samkeppnishæfni þurfum við ekki aðeins að innleiða flókið regluverk grannþjóða okkar í Evrópu, heldur einnig að kunna að beita því. Í umræðunni hefur oft verið gert lítið úr gildi þess „að eiga sæti við borðið“. Þegar kemur að tæknilegu regluverki skiptir hins vegar verulegu máli hvort við getum tekið þátt í mótun þess – rætt kosti, galla og framkvæmd og komið sjónarmiðum vegna séríslenskra aðstæðna á framfæri.

Ef regluverkið berst okkur fyrst eftir á í gegnum EES-samninginn, jafnvel áratug eftir að ESB-ríki hafa þegar hafið undirbúning, missum við af mikilvægri umræðu, undirbúningsvinnu og tækifærum til áhrifa. Við missum einnig af tækifærum til að byggja upp skilning og sérfræðiþekkingu á nýju regluverki samhliða öðrum Evrópuríkjum. Á Íslandi er óraunhæft að byggja upp í einangrun sérfræðiþekkingu á öllum þeim sviðum sem falla undir EES-samstarfið. Því skiptir máli að geta leitað til þeirra sérfræðinga og tengslaneta sem verða til þegar ný löggjöf er mótuð. Mörgum árum síðar eru þeir vinnuhópar og tengslanet sem unnu að reglunum iðulega farin í önnur verkefni. Þá verður erfiðara að skilja markmið reglnanna, þann sveigjanleika sem þær bjóða upp á og hvernig önnur ríki hafa leyst sambærileg úrlausnarefni. Frá verkfræðingum sem gerst þekkja hef ég heyrt að þessi staða hafi þegar leitt til vanmats, galla við innleiðingu og verulegs fjárhagslegs tjóns fyrir íslenskt samfélag. Að öllu óbreyttu mun þetta ástand aðeins versna.

Varnarmál í víðara samhengi og nauðsyn tæknilegrar þekkingar

Hugtakið „varnarmál“ er gjarnan notað í of þröngum skilningi, eins og það snúist fyrst og fremst um herafla og hefðbundnar hernaðaraðgerðir – þætti sem við höfum að miklu leyti falið öðrum. Slíkur skilningur samræmist ekki nútímaógnum. Ríki hafa fyrir löngu tileinkað sér mun víðtækari sýn á öryggi og varnir.

Í hinu rúmlega tvö þúsund ára gamla riti „Hernaðarlist meistara Sun” kemur fram sú hugmynd að æðsti sigurinn sé sá sem unninn er án bardaga. Prússneski herforinginn Carl von Clausewitz fjallaði um skyld efni í „Vom Kriege” („Um stríð”) í upphafi 19. aldar og Gerasimov, yfirmaður rússneska herráðsins, skrifaði árið 2013 um hvernig mörkin milli hefðbundins hernaðar og annarra þvingunaraðgerða hefðu mást út. Þetta skiptir máli vegna þess að nú sem fyrr geta ríki beitt andstæðinga sína margvíslegum aðgerðum og ekki aðeins hernaðarlegum, en það sem lifir í sögulegu minni er hins vegar oftast einungis manntjón og eyðilegging mannvirkja.

Varnarmál má því skilgreina vítt sem „þær aðgerðir sem samfélag grípur til svo það þurfi ekki að lúta oki annars samfélags og vilja þess“. Óbeinar ógnir eru nú oft nefndar „fjölþáttaógnir“. Vegna þess hve samfélög eru orðin tæknilega flókin og samtengd er hægt að lama eða skerða starfsemi þeirra með mun fjölbreyttari hætti en áður.

Herir reiða sig jafnframt í æ ríkari mæli á borgaralega innviði og tækni. Netið er miðtaugakerfi nútímasamfélags og samfélagslegt netöryggi því óaðskiljanlegur hluti varnarmála. Í átökum er val og mat á skotmörkum verkfræðilegt ferli þar sem virði hvers skotmarks er metið út frá markmiðum aðgerðarinnar. Allt sem eykur álagsþol (e. robustness) og áfallaþol (e. resilience) mikilvægra innviða dregur úr gildi þeirra sem skotmarka. Slíkar fyrirbyggjandi aðgerðir eru því beinlínis hluti varnarmála.

Í fimmtugasta erindi Hávamála er dregin upp myndlíking af veikleika þess sem stendur einn án bandalags við aðra. Reynslan frá Eistlandi er skýr. Eftir endurheimt sjálfstæðis árið 1991 beitti Rússland Eistland ýmsum efnahagslegum og tæknilegum þrýstingi. Með inngöngu Eistlands í ESB varð slíkt erfiðara. Það má því með góðum rökum halda því fram að ESB-aðild hafi verið mikilvægt skref í varnarmálum Eistlands.

Fullveldi og ábyrgð

Fullveldi Íslands byggist ekki einungis á rétti okkar til að taka eigin ákvarðanir, heldur einnig á því að við höfum burði til að framkvæma þær. Við þurfum bæði að geta mótað okkar eigið tæknilega regluverk og haft sérfræðiþekkingu og innviði til að innleiða það. Jafnframt verðum við að geta sinnt þeim þáttum öryggis- og varnarmála sem ekkert fullvalda ríki getur falið öðrum.

Í sumar hóf hugveitan Varða útgáfu tímarits og fyrsta tölublað var helgað viðfangsefninu „Verðugur bandamaður“. Í einni greinanna er meðal annars fjallað um hvernig meta megi og bókfæra framlag Íslands til varnarmála með hliðsjón af skuldbindingum okkar. Íslenskir innviðir hafa jafnan verið vel hannaðir með tilliti til náttúruvár. Ef skipulega er hugað að áfallaþoli þeirra gagnvart manngerðum átökum og ógnum má telja það sem beint framlag til varnarmála.

Óháð því hvort við göngum að lokum í ESB eða ekki, þá þurfum við að taka okkur verulega á í framangreindum efnum. Það er að mínu mati ábyrgðarhluti að loka á að kanna til hlítar ávinning aðildar – og að dæma ungt fólk á Íslandi til þess, að ókönnuðu máli, að vera utangarðs í samstarfi grannríkja okkar og njóta ekki þess margþætta ávinnings sem það kann að færa.

Kostnaður aðildar skiptir máli og honum ber að gera vandlega grein fyrir. En við megum ekki einblína á kostnaðinn og láta hjá líða að meta þann margþætta ávinning sem nær ekki einungis til efnahagsmála, heldur einnig fjölmargra annarra þátta.

Ég mun því hiklaust segja já þann 29. ágúst næstkomandi – „já“ til að sjá hvað raunverulegar samningaviðræður leiða í ljós.

Höfundur er eðlisfræðingur og vann áratugum saman innan íslenskrar stjórnsýslu og í alþjóðlegri samvinnu að vörnum gegn ýmsum tæknilegum samfélagsógnum.