600 þúsund manna Ís­land – ætlum við að byggja það sjálf?

Á laugardaginn göngum við til kosninga um áframhaldandi aðildarviðræður við Evrópusambandið og það er ekkert leyndarmál að ég mun merkja við nei á kjörseðlinum.

Ekki vegna þess að ég telji allt fullkomið á Íslandi. Þvert á móti. Við þurfum að gera betur í landbúnaði, byggðamálum, nýsköpun og uppbyggingu atvinnulífs um allt land.

Bændur kölluðu ekki eftir kollvörpun

Vorið 2025 fór atvinnuvegaráðherra ásamt Bændasamtökum Íslands hringinn í kringum landið og fundaði með bændum undir yfirskriftinni „Frá áskorunum til lausna“. Markmiðið var að ræða framtíð íslensks landbúnaðar og finna raunhæfar lausnir.

Ég sat hluta af þessum fundum og mín upplifun var ekki sú að bændur væru að kalla eftir kollvörpun á starfsumhverfi sínu. Þeir kölluðu eftir því að laga það sem betur mætti fara: bæta afkomu, auðvelda nýliðun, auka fjárfestingar, efla nýsköpun og skapa meiri fyrirsjáanleika.

Það skiptir máli vegna þess að innganga í ESB væri ekki einföld lagfæring á íslenska stuðningskerfinu. Hún fæli í sér grundvallarbreytingu. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB yrði ramminn, tollvernd gagnvart öðrum ríkjum sambandsins félli niður og stuðningskerfið breyttist verulega.

Sameiginleg stefna hentar okkur illa

Ég hef áður skrifað um efasemdir mínar um að sameiginleg landbúnaðarstefna ESB henti Íslandi. Það þýðir ekki að allt innan hennar sé slæmt. Langt því frá. Við getum lært margt af stuðningskerfum ESB, rétt eins og við getum lært af Norðmönnum.

En Ísland er eyja á norðurhjara Atlantshafsins með örsmáan landbúnað, stutt ræktunartímabil, sérstaka sjúkdómastöðu búfjár og mikla þörf fyrir að geta mótað matvælastefnu eftir eigin aðstæðum.

Ég sé einfaldlega ekki ávinninginn af því að skipta út því svigrúmi fyrir sameiginlega stefnu sem þarf að þjóna mjög ólíkum aðstæðum víðs vegar um Evrópu. Þar að auki vitum við ekki einu sinni hvernig sú stefna mun líta út eftir tíu eða tuttugu ár.

Úkraína stefnir að aðild að ESB og þar er landbúnaðarland talið í tugum milljóna hektara. Innganga eins stærsta landbúnaðarveldis Evrópu hlýtur að verða eitt stærsta úrlausnarefni sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar á næstu árum.

Enginn getur í dag sagt nákvæmlega hvernig CAP verður fjármögnuð eða útfærð eftir slíka stækkun. Það er ekki hræðsluáróður. Það er einfaldlega óvissa sem ábyrgðarlaust væri að horfa fram hjá.

Samspil landbúnaðar og byggðastefnu

Síðustu daga hefur verið talað um að ESB geti fært okkur fleiri verkfæri til byggðaþróunar. Það er rétt. ESB hefur öfluga sjóði og fjölmörg verkfæri á því sviði.

En hér þurfum við að spyrja einfaldrar spurningar:

Hvaða verkfæri vantar okkur í raun heimild til að smíða sjálf?

Ég þekki af eigin raun, meðal annars sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður í Dalabyggð, hvað markviss byggðaþróunarverkefni geta gert. DalaAuður, sem varð til innan verkefnisins Brothættra byggða, er gott dæmi um það. Slík verkefni geta virkjað heimafólk, kallað fram hugmyndir, skapað samstarf og komið verkefnum af stað sem annars hefðu jafnvel aldrei orðið að veruleika.

Þess vegna er gagnrýni mín ekki á slík verkefni – þvert á móti. En það er umhugsunarvert, og eiginlega hálfnöturlegt, að samfélag þurfi nánast að fá stimpilinn „brothætt byggð“ áður en við virkjum af fullum krafti þau verkfæri sem við vitum að geta skilað árangri.

Ætti góð byggðastefna ekki einmitt að grípa fyrr inn í? Ættum við ekki að fjárfesta í tækifærunum áður en við þurfum að bregðast við vandanum?

Það er sú hugsun sem ég vil sjá í íslenskri byggðastefnu. Ekki bara björgunaraðgerðir þegar samfélög eru komin í vörn, heldur langtímastefnu sem gerir byggðum kleift að sækja fram.

Eftir að hafa fylgst með samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem kjörinn fulltrúi í litlu sveitarfélagi á undanförnum árum á ég erfitt með að sjá hvernig aðild að ESB ein og sér ætti að breyta því hvernig við forgangsröðum fjármunum og tækifærum milli byggða hér innanlands. Sú ábyrgð verður áfram á okkar verksviði.

Ekki byggja framtíðina á nostalgíu

Við þurfum heldur ekki að endurskapa íslenskar sveitir eins og þær voru fyrir hálfri öld. Fólki hefur fækkað í frumframleiðslu. Tæknin hefur breyst. Búin hafa stækkað og framleiðni aukist. Sú þróun verður ekki stöðvuð og það væri heldur ekki skynsamlegt markmið.

Við eigum að byggja sveitir framtíðarinnar. Þar á að vera öflug matvælaframleiðsla, en líka nýsköpun, fullvinnsla, ferðaþjónusta, fjarvinna, iðnaður og nýjar atvinnugreinar sem við höfum jafnvel ekki séð fyrir enn. Það er byggðastefna sem horfir fram á við.

Sjóðir leysa ekki vandann einir og sér

Í lok síðasta árs kom ég til Rúmeníu, hitti þar bændur og heimsótti nokkur bú í nágrenni borgarinnar Brașov. Það var athyglisvert hversu kunnugleg umræðan var.

Þar var rætt um nýliðun, hækkandi meðalaldur bænda og erfiðleikana við að fá ungt fólk til að taka við búskap – þrátt fyrir að Rúmenía hafi í nærri tvo áratugi verið innan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB og haft aðgang að bæði CAP og umfangsmiklum evrópskum byggða- og þróunarsjóðum.

Þetta þýðir ekki að sjóðirnir séu gagnslausir. Þvert á móti geta þeir fjármagnað góð verkefni og skapað mikil tækifæri.

En reynslan minnir okkur á mikilvægt atriði: Peningar og stuðningskerfi geta verið öflug verkfæri. Þau leysa ekki sjálfkrafa samfélagsleg vandamál. Nýliðun í landbúnaði snýst líka um afkomu, framtíðartrú, aðgang að landi og fjármagni, samfélagsgerð og hvort ungt fólk sjái raunveruleg tækifæri í því að byggja líf sitt í dreifðum byggðum líkt og Sunna Þórarinsdóttir benti á í grein sinni fyrir nokkrum dögum.

Við vitum hvað þarf að gera

Fyrir örfáum dögum birti atvinnuvegaráðuneytið enn eina greininguna á stuðningskerfi íslensks landbúnaðar. Niðurstöðurnar koma ekki sérstaklega á óvart.

Þar eru talin tækifæri til að einfalda kerfið og beina stuðningi betur að vexti og verðmætasköpun, nýsköpun, nýliðun, kynslóðaskiptum og styrkingu dreifðra byggða. Þar er jafnframt skoðað hvað við getum lært af bæði Noregi og Evrópusambandinu.

Gott og vel. Gerum það þá.

Við þurfum ekki að ganga í Evrópusambandið til að læra af því sem þar er vel gert. Við þurfum ekki heldur að ganga í Noreg til að læra af Norðmönnum.

Við höfum skýrslurnar. Við höfum landbúnaðarstefnu. Við höfum matvælastefnu. Ráðherra hefur ferðast um landið og rætt milliliðalaust við bændur.

Við vitum að fjárfestingar þurfa að aukast. Við vitum að auðvelda þarf nýliðun. Við vitum að auka þarf verðmætasköpun. Við vitum að styrkja þarf rannsóknir, þróun og nýsköpun. Og við vitum að íslensk byggðastefna þarf meiri festu og meiri pólitískan vilja.

Það þarf að bretta upp ermar og koma sér að verki. Mitt nei er ekki nei við Evrópu. Það er ekki nei við samstarfi og alls ekki nei við breytingum.

• Það er já við því að við tökum sjálf ábyrgð.
• Já við því að taka það besta úr kerfum nágrannaþjóða okkar og laga það að íslenskum aðstæðum.
• Já við því að móta landbúnaðarstefnu sem tryggir matvælaframleiðslu til framtíðar.
• Já við nútímalegri byggðastefnu sem byggir ekki á nostalgíu um veröld sem var, heldur tækifærum samfélagsins sem við viljum byggja.
• Og já við því að íslensk stjórnmál axli ábyrgð á þeim verkefnum sem við höfum sjálf látið sitja á hakanum.

Við eigum þekkinguna. Við eigum fjármunina. Við höfum verkfærin. Nú þurfum við bara að nota þau.

Þess vegna segi ég NEI á laugardaginn.

Höfundur er formaður sauðfjárbænda BÍ og fv. sveitarstjórnarmaður í Dalabyggð.