Von er ekki að­gerð

Að vona að bilið minnki er ekki nóg!

Nýjustu niðurstöður PISA, frá árinu 2025, sýna að staða íslenskra nemenda heldur áfram að versna. Árangur þeirra í lesskilningi og stærðfræðilæsi er lakari en árið 2022 og Ísland er undir meðaltali OECD í lesskilningi, stærðfræði og náttúruvísindum.

Staða nemenda með innflytjendabakgrunn er sérstaklega alvarleg. Aðeins 28% þeirra ná grunnhæfni í lesskilningi, samanborið við 63% nemenda sem ekki hafa erlendan bakgrunn.

Niðurstöðurnar snúast þó ekki aðeins um námsárangur. Nemendur af erlendum uppruna upplifa síður en aðrir að þeir tilheyri skólasamfélaginu og finna til minna öryggis. Íslenska skýrslan bendir á að hvergi meðal OECD-ríkjanna sé meiri munur eftir uppruna nemenda á tilfinningu þeirra fyrir fullgildi í skólanum.

Þessar niðurstöður eru skýr viðvörun. Þær sýna að íslenska skólakerfið stendur frammi fyrir töluverðri áskorun. Það tryggir nemendum af erlendum uppruna hvorki nægilega sterk tækifæri til náms né fulla þátttöku í skólasamfélaginu. Umræddir nemendur búa yfir fjölbreyttri þekkingu og reynslu en þurfa jafnframt markvissan stuðning til að ná tökum á íslenskum námsorðaforða og taka virkan þátt í skólastarfi. Það er því brýnt að skólar hafi aðgang að námsefni og kennsluaðferðum sem rannsóknir hafa sýnt að geta eflt námsmál, virk samskipti, sjálfstraust og þátttöku nemenda.

Námsefnið og kennsluaðferðin Samræðufélagar (Talking Partners) getur verið mikilvægur hluti í að bregðast við stöðunni. Aðferðin byggist á skipulögðum samtölum um efni sem bekkurinn er að fást við og miðar að því að byggja upp sjálfstraust í samræðum um námsefnið og í samskiptum við jafnaldra. Um er að ræða inngrip í 10 vikur þar sem þrír nemendur í einu fá þjálfun í að tjá hugsun sína, hlusta, spyrja spurninga, útskýra og nota tungumálið til náms. Aðferðinni er beitt þrisvar sinnum í viku í 25 mínútur í senn. Af þessu má sjá að nemendur öðlast svigrúm til að æfa sig á öruggan hátt og byggja upp sjálfstraust áður en þeir þurfa að tjá sig um námsefnið frammi fyrir stærri hópi. Aðferðin styður því ekki aðeins við íslenskunám heldur einnig við faglegt nám, félagslega þátttöku og tilfinningu nemenda fyrir því að tilheyra skólasamfélaginu.

Árangur af Samræðufélögum hefur verið rannsakaður í skólum í Englandi, þaðan sem aðferðin kemur. Niðurstöður þar sýndu greinilegar framfarir í notkun ensku sem námsmáls og aukna þátttöku í námi.

Námsefnið hefur verið þýtt og staðfært á íslensku og kennurum staðið það til boða hjá Miðstöð skólaþróunar við Háskólann á Akureyri (MSHA) síðan árið 2018 og í samstarfi við MMS frá árinu 2024. Til að tileinka sér námsefnið þurfa kennarar að sitja námskeið í einn og hálfan dag.

Kennarar nemenda með erlendan bakgrunn sem hafa nýtt sér aðferðina eru sammála um að markviss þjálfun geti stytt þann tíma sem það tekur nemendur að verða virkir þátttakendur í kennslustundum á íslensku.

En það eitt að bjóða upp á námskeið nægir þó ekki. Til að ný aðferð festi sig í sessi og skili árangri þurfa kennarar tíma til að kynna sér hana, prófa markvisst í kennslu, ígrunda reynsluna og þróa verklagið í samstarfi við starfsfélaga. Þeir þurfa jafnframt stuðning skólastjórnenda til koma aðferðinni fyrir í erli dagsins, faglega ráðgjöf og eftirfylgd.

PISA-niðurstöður síðustu 10 ára eða svo sýna að ekki er nóg að vona að bilið minnki af sjálfu sér. Menntayfirvöld þurfa að tryggja skólum raunverulegt svigrúm og fjármagn til að innleiða gagnreynt námsefni og aðferðir á borð við Samræðufélaga. Það virðist stundum vera Akkilesarhæll þegar kennarar hafa setið námskeið um kennsluaðferð sem þeir hafa fulla trú á en reynist síðan erfitt að finna tíma og stað í eigin kennslu og stundaskrá þegar komið er aftur til daglegra starfa. Slík fjárfesting er ekki viðbótarverkefni heldur brýnn þáttur í að byggja upp réttlátt og inngildandi skólakerfi þar sem allir nemendur fá tækifæri til að læra, láta rödd sína heyrast og njóta hæfileika sinna og umfram allt: Ná árangri!

Höfundar eru Hermína Gunnþórsdóttir, prófessor við Kennaradeild Háskólans á Akureyri og Sigrún Helga Snæbjörnsdóttir, sérfræðingur í ÍSAT (íslenska sem annað tungumál) við Miðstöð skólaþróunar Háskólans á Akureyri.