Hug­leiðing á degi náttúrunnar

Í dag er dagur náttúrunnar. Það er við hæfi að staldra við á þessum degi og spyrja: Hvernig ætlum við að skila landinu okkar til komandi kynslóða?

Náttúran á undir högg að sækja. Ásókn í land, orku og náttúruauðlindir virðist sífellt aukast og stór hluti umræðunnar um frekari virkjanir er settur í búning orkuskipta. Þar finnst mér stundum vera holur hljómur. Orkuskipti hljóta fyrst og fremst að snúast um að við drögum úr notkun jarðefnaeldsneytis og skiptum yfir í endurnýjanlega orkugjafa. Það er allt önnur umræða hvort virkja eigi meira af íslenskri náttúru til að sjá gagnaverum, stóriðju og annarri orkufrekri starfsemi fyrir rafmagni. Við eigum að geta rætt það af hreinskilni og kallað hlutina sínum réttu nöfnum.

Það þarf að verða breyting á ef ekki á illa að fara. Stjórnvöld, náttúruverndarfólk og almenningur – fólk sem þrátt fyrir ólíkar skoðanir vill í flestum tilfellum landinu okkar vel – þarf að setjast niður og finna leið til sátta. Til þess þarf að hlusta og til þess þarf að semja. Og til þess þurfa allir að vera tilbúnir að gefa eitthvað eftir. Ég minni á að stjórnvöld þurfa einnig að tala við okkur almenning – ekki aðeins við orkufyrirtækin og þá sem sækjast eftir aukinni orkuöflun.Það er ábyrgðarhluti stjórnvalda að kalla ólík sjónarmið að borðinu og tryggja að rödd almennings og náttúruverndar fái þar raunverulegt vægi. Þjóðarsátt verður ekki til nema allir aðilar fái að taka þátt í samtalinu.

Ég hef skilning á því að stjórnmálamenn séu undir þrýstingi frá ólíkum hagsmunum og þeim sem vilja fá aðgang að íslenskri orku til atvinnuuppbyggingar. En stjórnmálamenn eru kjörnir af almenningi og bera ábyrgð á fleiru en efnahagslegum ávinningi til skamms tíma. Þeir bera líka ábyrgð á því að varðveita þau verðmæti sem ekki verða endurheimt þegar þeim hefur einu sinni verið raskað.

Við þurfum þjóðarsátt um náttúruna og við þurfum að svara grundvallarspurningunum: Hvar ætlum við að virkja/raska – og hvar ætlum við að vernda? Að mínu mati er ekki sanngjarnt að stilla umræðunni þannig upp að náttúruverndarfólk sé á móti öllum virkjunum og allri nýtingu náttúruauðlinda eða að hún sé trumpísk. En það hljóta að vera til staðir þar sem við sem þjóð getum sagt: Hingað og ekki lengra, þetta svæði ætlum við að varðveita. Og sú ákvörðun þarf að hafa vægi til framtíðar. Undanfarin misseri og daga hefur umræðan um virkjanir og náttúruvernd á köflum minnt meira á stríð en samtal. Fylkingar takast á, tortryggni vex og hvert málið rekur annað. Þessu þarf að linna. Í stríði tapa allir – og í þessu stríði er hætt við að náttúran verði sá aðili sem greiðir hæsta verðið.

Náttúran á nefnilega eitt sameiginlegt með börnunum okkar. Hún getur ekki varið sig sjálf. Við höfum Barnasáttmálann vegna þess að við höfum sem samfélag viðurkennt að börn eigi réttindi og að rödd þeirra eigi að heyrast. Við viljum standa vörð um réttindi þeirra og gæta hagsmuna þeirra þegar þau geta það ekki sjálf.

Náttúran getur heldur ekki staðið upp og mótmælt. Hún getur ekki skrifað umsögn, setið fundi eða barið í borðið þegar taka á ákvörðun sem breytir henni til frambúðar. Hún er algjörlega háð því að við stöndum vörð um réttindi hennar og hagsmuni.

Við höfum náttúruverndarlög, skipulagsferla, mat á umhverfisáhrifum og faglega aðila sem eiga að leggja mat á náttúruverðmæti. Það á að skipta máli. Vernd náttúrunnar má ekki verða aukaatriði sem víkur í hvert sinn sem nógu sterkir hagsmunir kalla eftir orkunni eða annarri röskun á jafnvægi hennar.

Náttúran á líka skilið að einhver standi vörð um hana. Þess vegna skora ég á alla þá sem fara með málefni umhverfis, náttúru og orkunýtingar að hafa frumkvæði að raunverulegu samtali um þjóðarsátt um vernd og nýtingu náttúruauðlinda okkar. Setjumst niður og ákveðum hvað við getum og viljum nýta. En höfum líka kjark til að ákveða hvað við ætlum að vernda til framtíðar. Ákveðum hvaða náttúrugersemar við ætlum að afhenda komandi kynslóðum óspilltum.

Það getur vel verið að einhverjir telji mig draumóramanneskju. Kannski verður mér sagt að hagsmunirnir séu of miklir, sjónarmiðin of ólík og átökin of mikil til að þjóðarsátt geti náðst. En ég neita að láta ræna mig þeim draumi að náttúran fái notið réttlætis. Því án drauma um betri framtíð og hugrekkis til að gera þá að veruleika – breytist ekkert.

Höfundur er þroskaþjálfi, sérkennari og félagi í náttúruverndarsamtökum.