Allt landið eitt kjör­dæmi

Starfshópur dómsmálaráðherra leggur til verulegar breytingar á íslenska kosningakerfinu til að jafna vægi atkvæða eftir búsetu. Tillögurnar fela í sér að jöfnunarsætum fjölgi mikið án þess að þingmönnum fjölgi og sæti færist milli kjördæma í samræmi við fjölda kjósenda. Suðvesturkjördæmi, Kraginn, fengi samkvæmt tillögunum 18 þingmenn.

Markmiðið er auðskilið: atkvæði kjósenda eiga að hafa sem jafnast vægi, óháð búsetu. Og þá vaknar önnur spurning: Af hverju ekki að ganga alla leið? Af hverju ekki að breyta stjórnarskránni og gera Ísland að einu kjördæmi? Útrýma í eitt skipti fyrir öll því misvægi að atkvæði hafi mismunandi vægi eftir lögheimili kjósenda.

Tillaga starfshópsins gengur eins langt í átt að jafnræði og núverandi stjórnarskrá leyfir. Samkvæmt henni skulu kjördæmin vera fæst sex og flest sjö og minnst sex kjördæmissæti í hverju þeirra. Af 63 þingsætum verða því að minnsta kosti 36 áfram bundin kjördæmunum en jöfnunarsætum fjölgar úr níu í 27. Fyrst svona róttækar breytingar á kosningakerfinu eru settar fram er eðlilegt að spyrja hvort ekki sé farsælast að allir landsmenn sitji við sama borð: eitt atkvæði – sama vægi.

Kosturinn við eitt landskjördæmi blasir við. Atkvæði greitt á Ísafirði hefði sama vægi og atkvæði í Kópavogi, á Akureyri eða í Vestmannaeyjum. Þingstyrkur stjórnmálaflokks réðist af fylgi hans meðal þjóðarinnar allrar en ekki að hluta til af því hvar „atkvæðin“ búa.

Færa má sterk jafnræðisrök fyrir því að búseta eigi alls ekki að ráða því hversu mikil pólitísk áhrif atkvæði hvers kjósanda hefur. Jafnræðisregla stjórnarskrárinnar byggir á því að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til stöðu sinnar. Hvers vegna ætti þá kjósandi að hafa meiri áhrif á skipan Alþingis fyrir það eitt að búa í einum landshluta fremur en öðrum?

Auðvitað er sú hætta fyrir hendi að frambjóðendur af höfuðborgarsvæðinu yrðu mjög fyrirferðarmiklir á þingi borið saman við þingmenn sem búa á Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austurlandi. Þessi rök hafa heyrst lengi. En merkir það sjálfkrafa að rödd landsbyggðarinnar veikist? Ég held ekki.

Hverra hagsmuna gætir þingmaður?

Við tölum gjarnan um þingmenn kjördæma líkt og þeir séu sérstakir fulltrúar þeirra á Alþingi. Svo er ekki. Alþingismenn eru samkvæmt stjórnarskránni eingöngu bundnir við sannfæringu sína. Í drengskaparheitinu sem þeir undirrita við upphaf þingmennsku er heldur ekkert um sérstaka skyldu gagnvart kjördæminu. Af er sú tíð að alþingismenn utan af landi snattist fyrir kjósendur og slái víxla hjá bankastjórum fyrir atkvæðin sín til kaupa á áburðardreifara eða nýrri sláttuvél.

Íslenskt samfélag er fámennt og flestir hafa einhver tengsl við landsbyggðina. Margt fólk á höfuðborgarsvæðinu er fætt og uppalið annars staðar, var langdvölum í sveit eða á fjölskyldu og rætur í dreifbýlinu. Þingmaður í Reykjavík þarf ekki að vera áhugalaus um snjóflóðavarnir á Vestfjörðum, jarðgöng á Austurlandi eða fjárbúskap á Norðurlandi. Stjórnmálaflokkur sem ætlar sér fylgi um allt land getur heldur tæplega leyft sér að verða flokkur höfuðborgarinnar einnar.

Meira vald til kjósandans

Eitt landskjördæmi gæti líka opnað á breytingu sem mér hefur lengi þótt tímabær: raunverulegt persónukjör.

Íslendingar búa við flokkslýðræði og kjósa fyrst og fremst stjórnmálaflokk sem hefur áður ákveðið hverjir skipa framboðslistann og í hvaða röð, ýmist með prófkjöri eða öðrum aðferðum. Kjósandinn getur að vísu strikað yfir nöfn eða breytt röð frambjóðenda, en áhrif slíkra breytinga eru mjög takmörkuð.

Með persónukjöri hefði kjósandinn raunveruleg áhrif á það hverjir af frambjóðendum þess flokks sem hann kýs næðu á þing. Hann gæti kosið flokkinn en jafnframt merkt sérstaklega við þann eða þá einstaklinga sem hann helst vildi sjá á Alþingi.

Mér hefur lengi þótt það takmarkað lýðræði að kjósandinn geti í almennum kosningum í reynd aðeins valið milli lista sem stjórnmálaflokkarnir hafa raðað upp fyrir hann. Opin prófkjör veita vissulega aukin áhrif, en þau fara fram áður en hin eiginlega kosning hefst og aðeins hjá þeim flokkum sem ákveða að halda þau.

Kjördæmaskipanin þrengir valið enn frekar. Kjósandi í Kraganum getur ekki stutt sérstaklega frambjóðanda sama flokks í Norðvesturkjördæmi þótt honum þyki hann dæmalaust frambærilegur. Sá frambjóðandi er einfaldlega ekki á kjörseðlinum hans.

Í einu landskjördæmi með persónukjöri stæðu allir frambjóðendur flokksins hins vegar öllum kjósendum hans til boða. Það gæti jafnframt orðið mótvægi við höfuðborgarslagsíðunni sem stundum er talað um. Kjósandi í Reykjavík gæti kosið flokkinn sinn en stutt sérstaklega frambjóðanda á Vestfjörðum. Atkvæði allra hefðu sama vægi en kjósendur sjálfir réðu í auknum mæli hvaða einstaklingar settust á þing.

Hugmyndirnar eru ekki nýjar

Hvorki eitt kjördæmi né persónukjör eru nýjar hugmyndir hér á landi. Strax árið 1927 lagði Héðinn Valdimarsson til að landið yrði eitt kjördæmi og tillögur sama efnis hafa síðar komið fram á Alþingi.

Persónukjör hefur sömuleiðis ítrekað verið rætt. Eftir bankahrunið voru lögð fram stjórnarfrumvörp um persónukjör við alþingis- og sveitarstjórnarkosningar. Stjórnlagaráð ræddi síðar fyrirkomulag þar sem allir kjósendur hefðu jafnt atkvæðavægi og frambjóðendur alls landsins gætu í reynd staðið þeim til boða.

En þótt hugmyndirnar séu ekki nýjar hafa þær aldrei orðið að veruleika. Góðar hugmyndir raungerast ekki alltaf.

Ég treysti mér alls ekki til að segja hvernig eitt landskjördæmi með persónukjöri ætti nákvæmlega að vera útfært. Þar reynir á sérfræðinga í kosningakerfum. Fyrirmyndir er þó að finna í Evrópu. Bæði í Hollandi og Slóvakíu kýs öll þjóðin í einu landskjördæmi, þótt útfærslan sé ólík.

Grunnspurningin sem ég velti upp er miklu einfaldari. Við höfum lengi sætt okkur við að atkvæði Íslendinga hafi mismunandi vægi eftir búsetu. Nú leggur starfshópur dómsmálaráðherra til breytingar sem færa okkur eins langt í átt að jafnræði og núverandi stjórnarskrá leyfir.

Góður millileikur. Ef til vill.

En fyrst lagt er í þann leiðangur að endurskoða kerfið með það að markmiði að jafna vægi atkvæða, hvers vegna ekki að ræða næsta skref af fullri alvöru? Við erum tæplega 400 þúsund manna þjóð með 63 alþingismenn. Ef við teljum það lýðræðislegt grundvallaratriði að atkvæði hvers kjósanda hafi sama vægi, óháð búsetu, og viljum jafnframt auka áhrif kjósenda á val frambjóðenda, hlýtur að mega spyrja:

Af hverju ekki eitt land, eitt kjördæmi og eitt jafnt atkvæði?

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður