„Mér leið í rang­stöðu gagn­vart sam­fé­laginu“

„Við kynntumst fyrir nokkrum árum, þegar ég var að vinna á Landspítalanum. Það eru svona okkar fyrstu kynni en svo hafa leiðir okkar legið saman svona hér og þar,“ segir Þorbjörg.

„Ég lá inni á Landspítala á fíknigeðdeild 2015, þannig að það er alveg dágóður tími síðan,“ bætir Kristín við.

Eftir að hafa unnið á Landspítalanum færði Þorbjörg sig síðar til VOR-teymis Reykjavíkurborgar sem er vettvangs- og ráðgjafarteymi sem aðstoðar heimilislaust fólk í borginni og þar hittust þær aftur.

Klökknar við að sjá hana í dag

„Þá bjó ég í skaðaminnkunarúrræði á vegum borgarinnar,“ segir Kristín en þær munu í dag ræða sögu Kristínar, aðkomu borgaryfirvalda að þjónustu við hana og ábyrgð samfélagsins þegar kemur að heimilislausum á opnu málþingi um heimilisleysi. Fundurinn hefst klukkan níu.

„Sagan hennar Kristínar er alveg mögnuð. Ég er búin að þekkja hana þetta lengi og það ekkert launungarmál að ég hálfklökkna við að sjá hana í dag og hversu fallegt líf hún á, því hún var talsvert veik.“

Kristín tekur undir það.

„Ég er búin að vera þjónustuþegi ég á öllum stigum,“ segir Kristín sem glímdi við mikla fíkn og svo heimilisleysi.

„Ég fer frá því að vera fjölskyldukona, búandi úti á landi og yfir í að vera alkóhólisti og á mjög skömmum tíma er ég komin á götuna í Reykjavík og orðin þjónustuþegi og bjó í Konukoti.“

Miklar framfarir í þjónustu og viðhorfum

Hún segir að á þeim tíma sem hún var í neyslu hafi orðið miklar framfarir í þjónustu sem hún hafi séð og upplifað á eigin skinni.

„Ég er búin að fylgjast með öllum þessum breytingum sem hafa orðið í kerfinu frá því að það var ekkert nema Konukot og kaffistofa Samhjálpar í það að það verða borgarverðir sem er undanfari Frú Ragnheiðar,“ segir Kristín.

Hún hafi síðar fengið búsetu í skaðaminnkunarhúsnæði í JL-húsinu. Þar hafi fyrst verið karlar og konur en síðar hafi það verið þróað áfram og aðeins konur búið þar.

„Fyrstu skrefin voru stigin þarna að þessari skaðaminnkun sem er í dag,“ segir hún.

Kristín veiktist fyrst í kringum 2008/2009 og varð ekki edrú fyrr en í kringum 2022 og lifði því og hrærðist í þessum heimi um langa hríð. 

„Ég var orðin mjög, mjög lasin.“

Hljóp hálfmaraþon í ágúst

Ertu kannski hissa á að vera á lífi?

„Já, og það var ekki í mínum höndum að ég fengi að halda lífi. Ég var með biluð líffæri og farin að láta lífið af því að líkaminn gat ekki meir,“ segir hún og að það sé í raun ótrúlegt að í dag sé hún fullfrísk og hafi sem dæmi hlaupið hálft maraþon í Reykjavíkurmaraþoninu í ágúst.

„Þetta er náttúrulega hundrað prósent viðsnúningur frá því hvernig ég var þarna en það hafa verið margar hindranir á leiðinni,“ segir hún og nefnir sem dæmi að hún hafi til að byrja með verið á áfangaheimili í nokkur ár en svo fengið úthlutaða íbúð í hverfi þar sem var hátt hlutfall félagsíbúða, sem hafi ekki endilega hentað henni. Hún hafi því fengið undanþágu frá því að búa á sama stað í þrjú ár, eins og reglur Félagsbústaða gera ráð fyrir, og fengið úthlutað annars staðar.

„Ég fékk undanþágu frá þessari búsetureglu þriggja ára vegna aðstæðna. Fyrir það fyrsta hefði ég náttúrulega aldrei átt að fá úthlutað í þessari blokk. Félagsbústaðir eiga alla blokkina og það er þekktur vandi í blokkinni.“

Á málþinginu í dag á að fjalla um hlutverk samfélagsins gagnvart heimilisleysi ásamt því að fara yfir mikilvægi samstarfs milli mismunandi hagsmunaaðila, eins og hins opinbera, félagasamtaka, atvinnulífsins og einstaklinga.

Skilur fordóma en telur þá byggða á fáfræði

Hvað varðar almennt samfélagslega umræðu um heimilislausa, eins og í tengslum við Kaffistofu Samhjálpar, segist Kristín vel skilja fólk og ótta sem það hefur gagnvart heimilislausum. 

„Sem óvirkur fíkill þá skil ég fólk ótrúlega vel en oft er þetta byggt á fáfræði, þessum fordómum.“

Þorbjörg tekur undir það og segir umræðuna oft fara inn á tilfinningagreind og fólk sé oft ekki tilbúið að skoða hlutina frá öllum hliðum.

„Það er mikil skrímslavæðing í umræðunni sem kannski einmitt kemur til af fordómum.“

Það sé þannig samfélagslegur stuðningur við því úrræði séu til staðar fyrir hópinn en fólk vilji ekki endilega hafa úrræðin samt nálægt heimili sínu.

Vildi aldrei vera í sviðsljósinu

Kristín segir oft mikinn misskilning í umræðu um heimilislaust fólk. Hún hafi sjálf upplifað það þegar hún var í þessari stöðu að hún vildi alls ekki vera í neinu sviðsljósi eða vekja athygli á sér.

„Ég vildi frekar vera meira til baka af því auðvitað vissi ég að ég var ekki að haga mér eins og venjulegt fólk. Ég var mjög meðvituð. Enda þessi ár sem ég er veik, þá leið mér alltaf í rangstöðu. Mér leið í rangstöðu gagnvart samfélaginu, mér leið í rangstöðu gagnvart öllu og öllum.“

Þorbjörg segir það ábyrgð hvers samfélags að geta mætt öllum hópum af virðingu og mæta þeirra þörfum hverju hverjar sem þarfirnar eru.

„Umræðan um málaflokk heimilislausra hefur verið ofar á baugi síðustu ár og við höfum unnið mjög gott starf, myndi ég segja, síðustu ár, þó svo að það megi enn gera mikið betur. En mér finnst umræðan orðin opnari og kannski að einhverju leyti háværari. Bara þessi tími sem ég hef verið í málaflokknum, þá finnst mér bæði svona samfélagið í heild og líka þeir aðilar sem við vinnum hvað mest með, heilbrigðisþjónusta, lögregla og aðrir svona í opinberum starfsstéttum, mér finnst þau hlusta meira og bera meiri virðingu bæði fyrir okkar starfi og líka okkar notendum,“ segir Þorbjörg.

Forðaðist að leita á bráðamóttökuna

„Ég tek undir þetta,“ segir Kristín og nefnir sem dæmi að þegar staða hennar var sem verst vildi hún ekki leita á bráðamóttökuna en þar sé viðmótið afar breytt í dag.

„Það er komið fram við mann eins og manneskju. Það var þannig að maður leitaði ekki á bráðamóttöku, maður gerði allt til þess að þurfa ekki að gera það, og kom í kjölfarið ennþá verr á sig kominn til þeirra síðar,“ segir Kristín.

Þorbjörg segir mikið gert í þjónustu VOR-teymis þannig að viðmót sé gott fyrir notendur. Hún segir engan dag eins en lagt sé upp með ákveðið dagsplan.

„Það er ekki til neinn týpískur dagur í vinnunni. Við leggjum upp með ákveðið dagsplan sem yfirleitt riðlast nú eitthvað til og stundum þurfum við að bregðast við einhverju sem þolir enga bið. Flestir dagar eru mjög ánægjulegir og góðir og þetta er mjög fjölbreytt vinna, alltaf einhverjar nýjar áskoranir. Þessi vinna hefur kennt mér mjög margt, um margbreytileika þjóðfélaga en líka hversu hamlandi kerfið getur verið fyrir þennan hóp,“ segir Kristín.

Rafræn skilríki hamlandi

Sem dæmi séu flestir í hennar þjónustu ekki með síma og þannig ekki með rafræn skilríki.

„Þau eru oft að týna símum eða fara að lána eða hann fer í pant,“ segir hún og að þetta hafi til dæmis líka áhrif á samgöngumöguleika þeirra því strætókort séu aðeins rafræn núna.

„Það eru mörg svona atriði sem venjulegu fólki finnst mikil aukning á lífsgæðum en fyrir okkar hóp þýðir þetta mjög takmarkandi lífsgæði.“

Hún segir einhvern á vakt í teyminu frá klukkan átta á morgnana til ellefu á kvöldin. Það sé mikið að gera allan daginn en yfirleitt einhverjir álagspunktar og verkefnin ólík eftir því hvaða tíma dags er um að ræða. Í teyminu eru átján stöðugildi.

„Teyminu er skipt í tvennt. Annars vegar er vettvangshluti sem er þá meira að sinna neyðarskýlunum, Konukoti og þeim sem eru raunverulega húsnæðislausir, eru jafnvel þá gista líka í bílum eða tjöldum. Við fáum ábendingar jafnvel frá borgurum um fólk,“ segir Kristín og að hitt teymið sinni svo fólki sem hafi fengið úthlutað húsnæði í til dæmis smáhýsum eða íbúðum víða um borg.

Hún segist aldrei hrædd í vinnunni og að starfsfólk sé í góðu sambandi við flesta notendur.

„Við eigum í mjög góðu sambandi við þau langflest. Þau leita rosalega mikið til okkar og oft erum við kannski einu aðilarnir sem erum í þeirra lífi,“ segir hún og að fyrir marga sé teymið eini fasti punkturinn í þeirra lífi.

Einu sem tjékkuðu alltaf á henni

Kristín segir mikla breytingu hafa orðið við tilkomu VOR-teymisins. Þá hafi orðið einhver fasti punktur í lífi hennar og einhver sem alltaf tjékkaði á henni.

„Þegar fólk fær úthlutað húsnæði þá gerum við þjónustusamning við það og einn liður í þeim samningi er lyklasamningur. Þannig að við fáum afrit af lykli sem við geymum hjá okkur. Það hefur oft líka komið sér vel ef fólk týnir lyklinum eða gleymir,“ útskýrir Þorbjörg.

Kristín segir að í hennar tilfelli hafi þetta bókstaflega verið lífsbjargandi.

„Þau höfðu leyfi til þess að labba inn í mína íbúð, sem þurfti orðið í restina í minni búsetu af því að heilsufarið var þannig að það bjargaði lífi mínu oftar en einu sinni að það var bara labbað inn og hringt strax á sjúkrabíl.“

„Við gerum þetta ef við erum orðin smeyk um að viðkomandi. Ef hann hefur ekki svarað okkur á fyrirfram ákveðnum tíma eða gert eitthvað sem var fyrirfram ákveðið þá höfum við leyfi til þess að gera þetta,“ segir Þorbjörg.

Hafa frá mörgu að segja

Þorbjörg segir að í starfi eins og hennar sé ekki annað hægt en að byrja að þykja vænt um skjólstæðingana.

„Þau snerta hjörtun okkar algjörlega. Upp til hópa er þetta ótrúlega skemmtilegt, gefandi fólk. Mjög margir sem eru til listhneigðir. Þau hafa frá svo mörgu að segja, ekki bara veikindunum sínum og mér finnst það mjög gefandi í vinnunni að geta átt samtöl um hvað er að gerast í þjóðfélaginu, kynnast þeim raunverulega. Að horfa ekki á þau sem veika einstaklinga. Að þau hafi það pláss, hvort sem það er í bílnum hjá okkur eða á heimilinu, að það sé að þeim sé mætt sem einstaklingum sem eru með langanir og tilverurétt.“

Fólk missir kannski sjónar á þessu?

„Já, það er dálítið dópisti, númer á blaði,“ segir Kristín og að fólk upplifi oft að vera stimplað. Hún segist hafa unnið að því að losa sig við þennan stimpil.

„Ég er ekki þjökuð af einhverri skömm í dag, af stimpli, enda er ég búin að vera opin og heiðarleg og er búin að skila skömminni og ber hana ekki lengur. Ég er farin að leyfa mér að taka mér pláss og líður ekki lengur eins og ég sé ein í þessum litla þrönga heimi. Mig langaði ekki áður að taka pláss og upplifði mig litla, litla gagnvart samfélaginu og lifði í þessum þrönga heimi,“ segir hún og að í dag sé það ekki lengur þannig.

Fólk verði að vita að það sé leið út úr fíkninni

„Ég á í dag valkosti og möguleika, en ég átti það aldrei áður,“ segir hún og að ein af ástæðunum fyrir því að hún vilji opna sig um sína sögu sé að hún vilji hjálpa öðrum sem séu mögulega í þeirri stöðu sem hún var í.

„Ég vil að þau viti að það sé leið út og það er það sem ég brenn fyrir í dag. Að koma því út að það sem hjálpaði mér ótrúlega mikið síðustu tvö árin á meðan ég er enn þá lasin er að það eru menn sem eru að vinna inni í þessu úrræði þar sem ég bjó, sem eru frá 12 spora samtökum, settu fram fyrir mig lið fyrir lið fyrir lið, aftur og aftur og aftur og aftur, hvað ég þyrfti að gera. Sem verður til þess að það er leiðin sem ég fer.“

Hún segir mikið vatn hafa runnið til sjávar og þó svo að vegferðin hafi verið erfið, hafi hún alltaf verið þess virði. 

„Hún var ekki erfiðari heldur en það vera í neyslu. Það er harcore vinna. Það er bara að lifa af einn dag í einu, alla daga.“