Slökkvi­liðið sem ætlar að bjarga fjöl­miðlum með því að kveikja í húsinu

Í vikunni birti Viðskiptaráð stutta samantekt um umhverfi fjölmiðla hér á landi. Hún byggir fyrst og síðast á opinberum tölum og í henni er ekki að finna neinar nýjar upplýsingar, þótt fagna megi framtakinu og áhuga ráðsins á mikilvægri atvinnugrein og lýðræðisstoð.

Viðskiptaráð leggur til nokkrar leiðir til að takast á við vanda einkarekinna fjölmiðla. Megininntak þeirra lausna er að taka RÚV af auglýsingamarkaði, hætta styrkjum til einkarekinna fjölmiðla og leyfa áfengis- og veðmálaauglýsingar. Þær tillögur eru mjög í takti við pólitískar áherslur Sjálfstæðis- og Miðflokks sem birtast ítrekað í málflutningi þeirra á Alþingi.

Þetta er mikil einföldun á flóknu vandamáli sem hefur fengið að vaxa óáreitt árum saman vegna pólitísks aðgerðarleysis. Það þekki ég vel hafandi starfað í fjölmiðlum í næstum tvo áratugi og stýrt einkareknum fjölmiðlum frá 2013 og fram á síðasta sumar, eða í um tólf ár.

Spekileki og peningar úr landi

Til að byrja með er gott að fara yfir stöðuna út frá tölulegum staðreyndum. Starfandi í fjölmiðlum hefur fækkað úr 2.363 árið 2008 í 907 í lok árs 2022. Það er fækkun um 62 prósent. Mjög stór hluti þeirra sem hafa eru fólk með mikla reynslu og getu. Það hefur því átt sér stað mikill spekileki.

Þetta hefur gerst vegna þess að rekstrarumhverfið hefur kúvenst sökum tækni- og upp­­lýs­inga­­bylt­ing­­ar­innar sem hefur gjörbreytt neyt­enda­hegðun og haft mikil neikvæð áhrif á hefð­bundin tekju­­mó­d­el fjöl­miðla.

Ein birtingarmynd þessa er að sífellt stærri hluti af auglýsingasölukökunni fer til aðila sem borga ekki skatta á Íslandi. Þar er átt við erlend tæknifyrirtæki eins og Google/Youtube og Facebook. Árið 2012 fór fjögur prósent auglýsingatekna hérlendis til erlendra miðla. Árið 2023 tóku þau til sín 49 prósent.

Mýtan um að brotthvarf RÚV sé töfralausn

Klifun á því að brotthvarf RÚV af auglýsingamarkaði muni leysa öll vandamál einkarekinna fjölmiðla er í besta falli barnaleg. Þeir sem halda slíku fram hljóta að gera það gegn betri vitund, og af öðrum hvötum en þeim að bæta fjölmiðlaumhverfið.

Í fyrsta lagi er alls engin vissa fyrir því að þær tekjur sem RÚV hefur af auglýsingum muni skila sér til annarra fjölmiðla hætti ríkismiðillinn að birta auglýsingar.

Hægt er að horfa til dæmis sem stendur okkur nálægt í tíma til að undirbyggja þá röksemdarfærslu. Fréttablaðið fór á hausinn vorið 2023. Samkvæmt síðasta birta ársreikningi útgáfufélags þess voru tekjur Fréttablaðsins um tveir milljarðar króna á ári, en það aflaði einvörðungu sjálfaflartekna með auglýsingasölu. Á árinu 2023 drógust auglýsingatekjur fjölmiðla á Íslandi í heild saman um tólf prósent. Tekjur Fréttablaðsins skiluðu sér því ekki nema að örlitlu leyti til samkeppnisaðilanna.

Þeir sem auglýsa á móti

Í öðru lagi þá eru bæði margir auglýsendur og þeir sem framleiða auglýsingar mjög á móti því að RÚV verði tekið af auglýsingamarkaði. Slíkt hefur margoft komið fram opinberlega.

Fyrir þremur árum lá til að mynda fyrir frumvarp þingmanna Sjálfstæðisflokksins um brotthvarf RÚV. Þá skilaði Samband íslenskra auglýsingastofa (SÍA) inn umsögn þar sem sagði að það myndi hafa veru­legar afleið­ingar á sjón­varps­aug­lýs­ingar og neyt­endur myndu verða af mik­il­vægum upp­lýs­ingum um vörur og þjón­ustu ef RÚV gæti ekki birt auglýsingar. Aðrar sjón­varps­stöðvar hefðu til að mynda ekki það áhorf sem þurfi til að standa undir kostn­aði við fram­leiðslu og birt­ing­ar.

Í umsögninni sagði orðrétt að það fjár­magn sem fari „í aug­lýs­ingar á RÚV fær­ist ekki yfir á hinar sjón­varps­stöðv­arn­ar. Lík­leg­asta nið­ur­staðan er að fjár­magn sem nú fer til birt­inga á sjón­varps­aug­lýs­ingum minnki því fram­leiðsla á íslenskum sjón­varps­aug­lýs­ingum mun dragast ­sam­an. Það mun hafa áhrif á aug­lýs­inga­stofur og aðrar greinar en fjöldi fólks í mörgum skap­andi greinum kemur að fram­leiðslu íslenskra sjón­varps­aug­lýs­inga, s.s. kvik­mynda­gerð­ar­fólk, leik­ar­ar, stílist­ar, tón­list­ar­fólk og starfs­fólk í eft­ir­vinnslu svo ein­hver séu nefnd. Það er því Ijóst að ákvörðun um að taka RÚV af aug­lýs­inga­mark­aði mun hafa mikil áhrif á fjölda fyr­ir­tækja og starfa.“

Þegar reynt var að takast á við vandann

Í lok árs 2016, þegar sýnilegt varð að það stefndi í óefni í íslensku fjölmiðlaumhverfi þá skipaði þáverandi ráðherra fjölmiðlamála, Illugi Gunnarsson, nefnd sem átti að hafa það hlutverk að skoða leiðir til að bjarga málunum. Hún skilaði af sér á árinu 2017 og lagði fram sjö til­­lögur um umbætur sem gætu bætt rekstr­­­ar­skil­yrði fjöl­miðla. Þær snéru meðal ann­­­ars að stöðu RÚV á aug­lýs­inga­­­mark­aði, að lækka virð­is­auka­skatt sem leggst á vörur fjöl­miðla, að heim­ila aug­lýs­ingar í íslenskum fjöl­miðlum sem í dag eru bann­að­ar, tryggja gagn­sæi í kaupum hins opin­bera á aug­lýs­ingum í fjöl­miðlum og end­ur­greiðslum fyrir textun og tal­­­setn­ingu. Tilgangurinn var að tryggja fjöl­breytni og fjöl­ræði í íslensku fjöl­miðlaum­hverfi með ólíku eign­ar­haldi.

Nú, um átta árum eftir að hann skilaði af sér, þá hefur ein tillaga nefndarinnar orðið að veruleika: styrkjakerfi að nor­rænni fyr­ir­mynd sem felur í sér að end­ur­greiða hluta af fram­leiðslu­kostn­aði á fréttum og frétta­tengdu efn­i. Ástæða þess að ekki var gert meira er fyrst og síðast andstaðan flokks Illuga við frekari aðgerðum.

Það þarf fjölþættar aðgerðir við flóknum vanda

Þessi eina leið sem var innleidd hefur þó sannað gildi sitt. Hún stöðvaði blæðinguna að einhverju leyti. Frá árinu 2020 hefur fjöldi blaðamanna og annarra starfsmanna á einkareknum fjölmiðlum haldist í horfinu, og raunar hefur þeim fjölgað lítillega.

En staðan heilt yfir er afleit. Um það eru flestir sammála. Og á því ætlar núverandi ráðherra fjölmiðlamála, Logi Einarsson, að taka á. Hann hefur boðað heildarendurskoðun á því hvernig hægt sé að styðja sem best við heilbrigt og blómlegt fjölmiðlaumhverfi sem skilar okkur sem þjóð, upplýstu og faglegu fjölmiðlaumhverfi til framtíðar.

Markmiðið verður að styrkja fjölræði og fjölbreytni í íslensku fjölmiðlaumhverfi, að fjölga öflugum fjölmiðlum sem starfa eftir hefðbundnum viðmiðum blaðamennsku, kemur í veg fyrir samkeppnisbjögun, stöðvar spekileka úr greininni og fjölgar starfandi fjölmiðlafólki. Þar mun auðvitað og eðlilega vera fjallað um að aðlaga hlutverk RÚV að breyttum tíma, þannig að stærð ríkismiðilsins taki ekki of mikið súrefni frá einkareknum miðlum svo þeir geti ekki vaxið með eðlilegum hætti.

Útfærsla þess þarf þó að vera vitræn og úthugsuð, ekki kreddukennd líkt og hugmyndir Viðskiptaráðs og þeirra stjórnmálaflokka sem enduróma sýn þess á hinu pólitíska sviði.

Höfundur var blaðamaður og ritstjóri í næstum tvo áratugi en er nú framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.