Vilja að á­tján ára fái að kaupa á­fengi

Í greinargerð með frumvarpi þingmannanna, sem útbýtt var í dag, segir að frumvarpið hafi upphaflega verið flutt á þarsíðasta löggjafarþingi af Berglindi Ósk Guðmundsdóttur en ekki náð fram að ganga. Það hafi verið endurflutt á síðasta þing en ekki verið samþykkt. Það sé því flutt að nýju.

„Víða í lögum er að finna svokölluð aldursmörk, þ.e. skilyrði um að einstaklingur hafi náð ákveðnum aldri áður en hann getur notið ákveðinna réttinda, öðlast ákveðin leyfi o.s.frv. Þá er einnig að finna efri aldursmörk, þ.e. um hámarksaldur einstaklinga svo að þeir geti öðlast ákveðin leyfi eða réttindi. Jafnan er nú miðað við 18 ára aldur, þ.e. sjálfræðis- og fjárræðisaldur, þegar lög eru sett og ákveðið er að afmarka tiltekin réttindi við lágmarksaldur. Þetta hefur þó verið nokkuð á reiki í áranna rás og víða er miðað við annan og hærri aldur þegar sett eru skilyrði fyrir réttindum, leyfisveitingum o.s.frv. Því er með frumvarpi þessu lagt til að miða skuli öll aldursskilyrði laga við 18 ára aldur,“ segir í greinargerðinni.

Hæfisskilyrði dugi

Þá segir að flutningsmenn fái ekki séð hvaða rök standi til þess að löggjöf feli víða í sér handahófskennd aldursmörk og áskilji til að mynda á einum stað að einstaklingar verði að vera orðnir 25 ára til þess að fullnægja skilyrðum laga en á öðrum þyki rétt að miða við 20 ára aldur, í stað þess að einfaldlega sé miðað við sjálfræðisaldur í öllum tilvikum.

Rétt sé að nefna að í sumum tilvikum felist ákveðin aldursskilyrði í hæfisskilyrðum. Þegar lögum um dómstóla var breytt með lögum árið 2021 hafi aldursskilyrði laga um skipan héraðsdómara fellt brott, en áður hefði aldursskilyrði laganna verið 30 ár. Þótt aldursskilyrði hafi verið fellt brott sé ólíklegt að maður sem er 18 ára gamall yrði metinn hæfur sem héraðsdómari, enda séu gerðar aðrar kröfur í lögunum um að viðkomandi hafi lokið embættisprófi eða grunnnámi ásamt meistaraprófi. Því liggi fyrir eðlileg og málefnaleg skilyrði laga um hæfi sem eiga ekki að hverfast um aldur.

Vilja líka fella út hámarksaldur

Með frumvarpinu sé einnig lagt til að aldurshámark laga verði fellt úr gildi þar sem það á við. Að baki þeirri tillögu liggi sú hugsun að ekki sé nauðsynlegt að takmarka réttindi við ákveðinn aldur heldur beri mun frekar að líta til annarra þátta ef nauðsynlegt þykir að afturkalla réttindi eða takmarka leyfisveitingar til eldra fólks, svo sem heilsu, færni og annarra atriða sem hægt er að meta á hlutlægan máta.

Við vinnslu frumvarpsins hafi verið gerð leit að þeim lögum sem fela í sér aldursskilyrði sem takmarka leyfi eða skyldu manna við annan og hærri aldur en 18 ár, svo og lögum sem fela í sér aldurshámark. 

Undanskilið frá frumvarpinu sé ákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, þar sem kveðið er á um meðal kjörgengisskilyrða til forseta Íslands að kjörgengur sé hver 35 ára gamall maður. Frumvarpið taki ekki á þeim aldursskilyrðum af formlegum ástæðum vegna þess hve örðugt sé að breyta einstökum ákvæðum stjórnarskrárinnar, en það sé von flutningsmanna að slík breyting nái engu að síður fram að ganga í náinni framtíð.

Norðurlöndin miði frekar við átján ára aldur

Loks segir í greinargerðinni að við samanburðarkönnun á réttarsviðum í öðrum norrænum ríkjum og aldursmörkum laga hafi komið í ljós að umtalsvert færri sambærilegar lagareglur séu í gildi varðandi aldursmörk, þar sem miðað er við annan og hærri aldur en 18 ár sem skilyrði fyrir ákveðnum réttindum en hér á landi. 

Almennt virðist sú regla gilda að miða við sjálfræðisaldur en hafa sem fæst önnur aldursmörk í lögum.