Engin heimild til að granda skipum vegna gruns um smygl við Ís­land

Að minnsta kosti áttatíu manns hafa fallið í tuttugu árásum Bandaríkjahers á meinta smyglbáta undan ströndum Suður-Ameríku, bæði í Karíbahafi og Kyrrahafi á undanförnum vikum. Fjórir létust í slíkri árás í Karíbahafi í síðustu viku, að sögn AP-fréttastofunnar. 

Engin lagaheimild er að granda skipum meintra fíkniefnasmyglara við strendur Íslands á þennan hátt og það gæti verið brot á alþjóðlegum skuldbindingum Íslands, að því er segir í skriflegum svörum Landhelgisgæslunnar og embætti ríkislögreglustjóra við fyrirspurn Vísis.

„Slík aðgerð væri í andstöðu við íslensk lög og alþjóðasamninga sem Ísland er aðili að,“ segir í svari landhelgisgæslunnar.

Hafréttarsamningur Sameinuðu þjóðanna (UNCLOS) setji meðal annars skýr mörk varðandi valdbeitingarheimildir ríkja gagnvart skipum annarra ríkja, bæði í eigin lögsögu og á úthafinu.

Mega stöðva skip, fara um borð og taka yfir stjórn

Upplýst hefur verið um nokkur tilfelli þar sem fíkniefnum var smyglað til landsins með skútum á undanförnum árum og áratugum.

Landhelgisgæslan segist hafa heimild til að grípa til aðgerða gegn slíkum skipum á hafsvæðinu við Ísland ef grunur leiki á um lögbrot, þar á meðal fíkniefnasmygl.

„Þessar aðgerðir geta falið í sér að stöðva skip, fara um borð, yfirtaka stjórn þess og vísa því til hafnar,“ segir í svarinu.

Allar slíkar aðgerðir þurfa hins vegar að byggjast á rökstuddum grun um brot og vera í samræmi við meðalhóf og lögmæti. Í sama streng tekur ríkislögreglustjóri. Að granda eða sökkva skipi eingöngu vegna gruns um fíkniefnasmygl gengi gegn meðalhófsreglu og gæti stangast á við lagareglur og alþjóðlegar skuldbindingar sem lögreglu beri að virða.

„Yfirstjórn lögregluaðgerða, þar á meðal vopnaðra aðgerða, er hjá lögregluyfirvöldum samkvæmt lögreglulögum og fer framkvæmd þeirra ávallt eftir lögbundnum skilyrðum og meðalhófi,“ segir í svari ríkislögreglustjóra.

Vísir sendi dómsmálaráðuneytinu sömu fyrirspurn um lögmæti árása á meinta smyglbáta. Ráðuneytið sagðist ekki telja tilefni til að koma á framfæri sérstakri afstöðu sinni en vísaði til svara Gæslunnar og ríkislögreglustjóra.

Lítið vitað um þá látnu en tæplega neinir höfuðpaurar

Bandaríkjastjórn hefur fullyrt að um borð í bátunum hafi verið „fíkniefnahryðjuverkamenn“ að smygla „banvænum“ fíkniefnum til Bandaríkjanna. Meintir smyglarar séu „ólöglegir vígamenn“, skilgreining sem er ekki að finna í alþjóðasamningum, sem Bandaríkin eigi í vopnuðum átökum við.

„Ég held við munum bara drepa fólk sem er að flytja fíkniefni inn í landið okkar. Okei? Við ætlum að drepa þá. Þeir verða, sko, dauðir,“ sagði Donald Trump Bandaríkjaforseti nýlega.

Lítið er aftur á móti raunverulega vitað um þá sem hafa fallið í árásunum á bátana. AP-fréttastofan náði að bera kennsl á fjóra þeirra og afla upplýsinga um fimm til viðbótar í Venesúela í síðustu viku. Þeir hafi vissulega smyglað fíkniefnum en þeir hafi hvorki verið hryðjuverkamenn né höfuðpaurar glæpasamtaka eða gengja.

Flestir mannanna hafi verið verið í sinni fyrstu eða annarri siglingu. Í hópnum hafi verið verkamenn, einn sjómaður og atvinnubílstjóri. Tveir hafi verið smákrimmar en einn glæpaforingi sem smyglaði fyrir umsvifameiri fíkniefnabaróna.

Aftökur utan dóms og laga

Bandaríkjastjórn hefur ekki lagt fram neinar haldbærar sannanir fyrir því að skipin sem hún hefur látið granda hafi raunverulega verið notuð til þess að smygla fíkniefnum og enginn dómstóll hefur fjallað um sekt eða sakleysi bátverjanna.  

Dauðarefsing liggur almennt ekki við fíkniefnabrotum í nokkru ríki Bandaríkjanna og enginn hefur verið dæmdur til dauða fyrir slík brot. Í fyrri forsetatíð Donalds Trump, núverandi forseta, hvatti dómsmálaráðherra hans saksóknara hins vegar til þess að krefjast dauðarefsingar í stórfelldum fíkniefnasmyglmálum á grundvelli lítt notaðra laga.

Árásirnar hafa því verið kallaðar aftökur utan dóms og laga. Gustavo Petro, forseti Kólumbíu, kallaði Bandaríkjastjórn „morðingja“ og fullyrti að saklausir landar hans hefðu verið um borð í sumum bátanna sem Bandaríkjaher tortímdi. 

Bandaríkjastjórn brást við með því að tilkynna refsiaðgerðir gegn Petro, eiginkonu hans og syni.

Vilja ekki verða meðsekir í mögulegum brotum Bandaríkjamanna

Viðbrögð vestrænna ríkja við þessum árásum Bandaríkjahers hafa fram að þessu verið tempruð. Kaja Kallas, utanríkismálastjóri Evrópusambandsins, sagði leiðtogum í Rómönsku-Ameríku í september að alþjóðalög væru skýr um árásir sem þessar.

„Það má beita valdi á tvennum forsendum: annars vegar í sjálfsvörn, hins vegar með ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna,“ sagði Kallas á fundi í Kólumbíu.

Bresk stjórnvöld eru sögð hafa ákveðið að hætta að deila upplýsingum um mögulega fíkniefnasmyglbáta í Karíbahafi með Bandaríkjamönnum. CNN-fréttastöðin segir ástæðuna þá að þau telji árásirnar ólöglegar og að þau vilji ekki gerast meðsek í þeim. Nokkur bresk yfirráðasvæði eru í Karíbahafi.

Þrátt fyrir alla gagnrýni hafa Trump forseti og undirsátar hans hreykt sér af drápunum undanfarna mánuði. Þeir hafa ítrekað „grínast“ með að saklausir sjómenn í Suður-Ameríku þori ekki lengur að róa til fiskjar af ótta við að verða skotmark Bandaríkjahers.