Allt fyrir ekkert – eða ekkert fyrir allt?

Þversögnin í Evrópumálum Íslendinga

Þegar EES-samningurinn var undirritaður á sínum tíma var honum lýst með fleygum orðum íslenskra stjórnmálamanna: „Við fengum allt fyrir ekkert.“ Með þessu var átt við að Ísland hefði tryggt sér allan ávinninginn af innri markaði Evrópu – tollfrelsi og fjórfrelsið – án þess að þurfa að greiða hinn raunverulega fórnarkostnað sem fylgir fullri aðild að Evrópusambandinu. Við fengum aðganginn, en við héldum auðlindunum.

Í dag, áratugum síðar, heyrist reglulega sá málflutningur frá ESB-sinnum að Ísland eigi að „klára dæmið“ og ganga alla leið. En þegar rýnt er í þá kröfu, í ljósi upphaflegu röksemdanna, blasir við sláandi þversögn. Ef EES-samningurinn var „allt fyrir ekkert“, þá væri full aðild að ESB í raun „ekkert fyrir allt“.

Hvað fengum við í raun? EES-samningurinn opnaði dyrnar að innri markaði ESB. Við seljum sjávarafurðir okkar og iðnaðarvörur inn á svæðið og íslensk fyrirtæki geta starfað þar. Vissulega fylgdu þessu kvaðir, regluverk, eftirlitsstofnanir og hið frjálsa flæði fjármagns, sem reyndist okkur dýrkeypt í hruninu. En kjarni málsins – sá grundvöllur sem samstaða náðist um – var að fiskimiðin væru áfram undir íslenskri stjórn.

Ef við höfum nú þegar aðgang að innri markaðinum, hvað er þá eftir sem réttlætir fulla aðild?

Ekkert fyrir... Röksemdir fyrir fullri aðild snúast oft um „áhrif“ og „sæti við borðið“. Við myndum fá atkvæðisrétt í ráðherraráðinu og þingmenn á Evrópuþinginu. En hvert er vægi smáríkis í bandalagi 450 milljóna manna? Er rödd Íslands í Brussel ígildi raunverulegra áhrifa, eða er hún einungis formlegt skraut í risavöxnu skrifræðisbákni?

Efnahagslegur ávinningur umfram EES er einnig óljós. Framtíð íslensks sjávarútvegs liggur í hágæða, fullunnum frosnum lofttæmdum vörum sem seldar eru á heimsmarkaði – til Bandaríkjanna og Asíu – en ekki eingöngu inn á verndaðan tollabandalagsmarkað ESB. Við höfum nú þegar tæknilega staðla og vottanir til að stunda þessi viðskipti.

Það sem við myndum fá „auka“ með fullri aðild er því í bestu falli sáralítið. Við fengum „allt“ sem máli skipti með EES. Eftir stendur að fá „ekkert“ með ESB.

...Allt (Fórnarkostnaðurinn) Ef ávinningurinn er „ekkert“ eða sáralítill, hver er þá kostnaðurinn? Hann er „allt“ það sem skilgreinir okkur sem sjálfstæða þjóð og efnahagslega einingu.

Með inngöngu í ESB yrði stjórn fiskveiða færð undir sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna (CFP). Íslensk fiskimið yrðu hluti af „auðlindum Sambandsins“. Þótt hægt væri að semja um sérlausnir tímabundið, er grundvallarreglan skýr: Jafn aðgangur. Söguleg yfirráð Íslands yfir 200 mílna lögsögu heyrðu sögunni til.

Íslenskur landbúnaður, sem byggir á sérstöðu, heilnæmi og fæðuöryggi, yrði ofurseldur sameiginlegu landbúnaðarstefnunni (CAP). Innflutningur á niðurgreiddum matvælum myndi grafa undan innlendri framleiðslu og gera okkur háðari erlendum matvælakeðjum.

Þriðji og fjórði orkupakkarnir hafa þegar sýnt okkur í hvað stefnir. Með fullri aðild væri forræði okkar yfir orkuauðlindum og verðlagningu orku enn frekar ógnað. Krafa um sæstrengi og tengingu við orkunet Evrópu myndi hækka orkuverð til íslenskra heimila og iðnaðar til jafns við það sem gerist á meginlandinu.

Niðurstaða Það er kaldhæðnislegt að þeir sömu og hrósuðu sigri fyrir að fá „allt fyrir ekkert“ með EES, vilji nú fórna grunnstoðum íslensks samfélags fyrir nánast ekki neitt.

EES-samningurinn var málamiðlun sem tryggði markaðsaðgang en varði auðlindirnar. Að ganga skrefið til fulls er að rjúfa þá sátt. Það væri að leggja sjávarútveginn, landbúnaðinn og orkumálin undir stjórn Brussel, í skiptum fyrir atkvæðisrétt sem engu breytir og myntsamstarf sem hentar stórþjóðum en ekki eyríki í Atlantshafi.

Ef EES var snilldarleikurinn „allt fyrir ekkert“, þá er ESB-aðild ömurlegur samningur þar sem við látum „allt“ af hendi en fáum „ekkert“ í staðinn.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.