Ríkið vill minnst tvö og hálft ár milli barnanna þinna

Karítas Ólafsdóttir skrifar 1. október 2026 08:01

Núverandi fæðingarorlofskerfi vinnur gegn barneignum. Foreldrar á Íslandi eru hvattir til að hafa að lágmarki tvö og hálft ár á milli barna sinna, en sæta annars miklum skerðingum á fæðingarorlofsgreiðslum.

Stjórnvöld virðast þannig vilja stýra því hve langt líður milli barna. Slík inngrip eru algeng í löndunum í kringum okkur, en þar eru þau yfirleitt í hina áttina, að hvetja til barneigna. Lækkandi fæðingartíðni er enda eitt stærsta viðfangsefni stjórnvalda víða um heim, og það á ekki síður við á Íslandi.

Engu að síður eru foreldrar hvattir til að láta líða langt milli barna sinna og eignast fyrir vikið færri börn. Sjónarmiðin virðast byggja á því að foreldrar eigi að vera á vinnumarkaði um einhverja hríð á milli, en aldrei er tekið tillit til þess að þeir eiga að öllum líkindum eftir tugi ára á vinnumarkaði að barneignum loknum.

280 þúsund krónur fyrir skatt

Sjálf eignaðist ég barn í júní 2025 og á von á öðru í febrúar 2027. Um tuttugu mánuðir verða á milli barnanna, og þar sem ég dreifði orlofinu á tólf mánuði næ ég aðeins um átta mánuðum á vinnumarkaði fyrir fæðinguna.

Fæðingarorlofssjóður reiknar 80% af meðallaunum á tólf mánaða tímabili sem lýkur sex mánuðum fyrir fæðingu. Tekjur mínar á því tímabili eru nær eingöngu greiðslur úr fyrra orlofi. Þar sem ég dreifði því á tólf mánuði námu þær aðeins 62% af útreiknuðum rétti, en sjóðurinn horfir fram hjá því og reiknar 80% af þeim.

Þetta kann að hljóma flókið, en útkoman er þessi: 280.000 krónur á mánuði fyrir skatt. Lesendur geta sjálfir dæmt um hvort hægt sé að lifa á þeirri upphæð hér á landi, en hún er lægri en bæði afborganir flestra af húsnæðislánum og almennur framfærslukostnaður heimilis. Hún samsvarar lágmarksgreiðslum sjóðsins, sem eru töluvert lægri en bæði atvinnuleysis- og örorkubætur. Eðli málsins samkvæmt vaknar þá spurningin hvort nýbakaðir foreldrar, með nýtt barn á framfæri, þurfi minna til að lifa en atvinnulausir og öryrkjar?

Enginn sveigjanleiki er til að færa viðmiðunartímabilið eða taka tillit til þess að fyrra orlofi var dreift. Þar sem barnið fær ekki leikskólapláss fyrr en í fyrsta lagi í ágúst 2028, og landlæknir ráðleggur brjóstagjöf til tólf mánaða aldurs, mun ég aftur dreifa greiðslunum á tólf mánuði.

Stéttarfélag nýbakaðra foreldra?

Því fylgir mikill kostnaður að koma barni í heiminn og fjárhagur ungra foreldra er oft þröngur fyrir. Hvar gleymdust foreldrar í fæðingarorlofi í síðustu kjaraviðræðum? Hugsanlega þarf þessi hópur sérstakt stéttarfélag til að öðlast raunverulega rödd og ná eyrum stjórnvalda. Sérstaða þessarar kjarabaráttu er líka sú að undir eru ekki bara kjör eins hóps, heldur eru gríðarlegir hagsmunir ríkissjóðs til lengri tíma af því að fólk haldi áfram að eignast börn og geri það í meiri mæli, en ekki minni.

Kerfið þarfnast gagngerra umbóta. Það er mun ósveigjanlegra en á hinum Norðurlöndunum og auðvelt að falla milli skips og bryggju. Við sálfræðingar og annað heilbrigðisstarfsfólk leggjum mikla áherslu á tengslamyndun barna og foreldra og grunninn sem fyrstu tvö árin leggja að framtíðarvelferð barnsins. Það er þess vegna bagalegt að þegar foreldrar vilja verja sem mestum tíma með börnum sínum fylgi því stöðugar fjárhagsáhyggjur.

Ég skora á Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, að ráðast í heildarendurskoðun þessara mála. Þar eru ekki aðeins undir hagsmunir okkar foreldra og barna, heldur þjóðarinnar allrar.