VSK á baðlón: Vandinn er ekki skatturinn heldur fyrir­varinn

Í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2027 er lagt til að aðgangur að baðlónum og gufuböðum færist úr 11% virðisaukaskattsþrepi í almenna 24% þrepið. Rekstraraðilar, sveitarstjórnir og þingmenn hafa mótmælt harðlega og segja breytinguna veikja samkeppnisstöðu íslenskrar ferðaþjónustu. Ég held að gagnrýnin hitti að hluta í mark, en ekki þar sem hún er oftast sett fram.

Fyrst um tölurnar. Skatthlutfallið hækkar um 13 prósentustig, en verðið til gestsins hækkar ekki um 13 prósent. Ódýrasti aðgangur að Bláa lóninu kostar nú frá 11.990 krónum með 11% VSK, sem þýðir um 10.802 krónur án skatts. Með 24% VSK yrði sama nettóverð um 13.394 krónur. Hækkunin er því um 1.404 krónur, eða 11,7%, ef fyrirtækið veltir henni allri út í verðið.

Ferðaþjónusta er ekki sjálfkrafa í lægra þrepinu

Lög um virðisaukaskatt byggja á þeirri meginreglu að vara og þjónusta beri 24% nema annað sé sérstaklega ákveðið. Lægra þrepið nær til tilgreindra flokka, svo sem gistingar, veitinga, fólksflutninga og skipulagðra ferða með leiðsögn. Bílaleigur eru í almenna þrepinu og sama gildir um margs konar aðra afþreyingu sem ferðamenn kaupa. Spurningin er því ekki hvort baðlón séu hluti af ferðaþjónustu, heldur hvers vegna ein tegund afþreyingar ætti að bera lægri skatt en önnur.

Sundlaugarnar eru oft nefndar í þessu samhengi. Aðgangur að þeim er undanþeginn VSK vegna hlutverks þeirra í íþróttum og lýðheilsu. Sundlaug hverfisins og baðlón sem selur slökun og upplifun á margföldu verði sundmiða eru ólík vara, þótt hvort tveggja byggi á heitu vatni.

Erum við að skera okkur úr?

Rökin um samkeppnisstöðu standast illa ef þau eru sett fram þannig að Ísland ætli eitt landa að skattleggja baðlón hátt. Í Svíþjóð ber almenn afþreying og heilsuefling 25% VSK. Í Frakklandi eru hitaböð og gufuböð sem ætluð eru til slökunar í almenna 20% þrepinu og á Spáni ber spa- og baðþjónusta sem seld er sér 21%. Í Bretlandi ber einkarekin spa- og vellíðunarþjónusta 20%, og undanþágur ná aðeins til íþróttastarfs sem rekið er án hagnaðarsjónarmiða. Þýskaland er helsta undantekningin: þar ber aðgangur að sundlaugum 7% í stað 19%, en gufuböð og vellíðunaraðstaða hafa verið í almenna þrepinu frá 2015.

Rétt er að almenna þrepið hér er með því hæsta innan OECD, þar sem meðaltalið er 19,3%, og 24% á baðlón yrði nokkrum prósentustigum hærra en í Frakklandi, á Spáni, í Bretlandi og Þýskalandi. En sá munur á við um alla aðra neyslu hér á landi líka. Hann getur verið rök fyrir því að lækka almenna þrepið, en ekki fyrir því að ein grein fái sérmeðferð.

Því hefur verið haldið fram að virðisaukaskattur sé neysluskattur sem neytandinn greiði, og að langflest ríki hafi lægri skatt á ferðaþjónustu. Fyrra atriðið er rétt, en einmitt vegna þess að skatturinn leggst á neysluna er spurningin hvers vegna ein tegund neyslu eigi að bera lægri skatt en önnur. Síðara atriðið er aðeins rétt að hluta. Samkvæmt OECD er gisting í lægra þrepi í 26 af 37 aðildarríkjum og fólksflutningar í 22, en veitingar í aðeins 17 ríkjum. Spa og vellíðun eru víðast í almenna þrepinu. Rökin um að ferðaþjónusta sé útflutningsgrein breyta heldur ekki því að virðisaukaskattur er alls staðar lagður á þar sem neyslan fer fram. Og ferðapakkar eru þegar blandaðir, því bílaleiga er í 24% þrepinu en gisting í 11%.

Samkeppnishæfni ræðst auk þess af mörgu öðru: flugfargjöldum, gengi krónunnar, verði gistingar og bílaleigu, og ekki síst sérstöðu vörunnar sjálfrar. Erlendur ferðamaður sem hefur greitt fyrir flug, hótel og bílaleigubíl hættir líklega ekki við baðlónið vegna 1.400 króna.

Íslendingar eru hins vegar líklega verðnæmari gestir, og þeir eru stór hluti viðskiptavina sumra lóna. Um 40% gesta Vök Baths við Egilsstaði eru innlendir og forsvarsmenn Skógarbaðanna við Akureyri segja heimamenn um helming gesta. Sveitarstjóri Múlaþings óttast að Vök þurfi að loka hluta úr ári. Fjármálaráðherra hefur rökstutt hækkunina með því að baðlón séu „ákveðinn lúxus“ sem hægt sé að skattleggja án þess að neikvæðu áhrifin séu umtalsverð. Það á vel við um dýrustu lónin á suðvesturhorninu, en síður um minni lón á landsbyggðinni þar sem heimamenn eru stór hluti gesta. Þar mun hækkunin líklega bíta fastast.

Vandinn er framkvæmdin

Sterkasta gagnrýnin snýr ekki að skatthlutfallinu heldur að framkvæmdinni. Áformin voru fyrst kynnt í fjármálaáætlun í lok mars, og forsvarsmenn ferðaþjónustunnar segja þau ganga gegn ítrekuðum yfirlýsingum stjórnarflokkanna um að virðisaukaskattur á ferðaþjónustu yrði ekki hækkaður. En áform í fjármálaáætlun eru ekki lög. Eigi hækkunin að taka gildi í byrjun árs 2027 fá rekstraraðilar endanlega vissu þegar Alþingi afgreiðir frumvarpið, sem gerist yfirleitt í desember, örfáum vikum fyrir gildistöku.

Baðlón selja miða langt fram í tímann, bæði beint og í gegnum ferðaskrifstofur, hótel og erlenda endursöluaðila. Aðgangur er oft hluti af ferðapökkum sem þegar hafa verið seldir á föstu verði. Skýra þarf hvaða skatthlutfall gildir um gjafakort og fyrirframgreidda miða sem notaðir verða eftir gildistöku. Rekstraraðilar hafa bent á að mörg nýrri lónanna hafi verið byggð með mikilli lántöku, á forsendum sem nú breytast.

Þetta er ekki í fyrsta sinn. Innviðagjald á farþega skemmtiferðaskipa, 2.500 krónur á sólarhring, var lögfest í fjárlagavinnu haustið 2024 og tók gildi um áramótin. Skemmtiferðaskip eru bókuð með löngum fyrirvara og afbókanir fylgdu í kjölfarið, ekki síst hjá minni höfnum á landsbyggðinni. María Rut Kristinsdóttir, þingmaður Viðreisnar, sagði í janúar 2025 að það væri ekki vönduð stjórnsýsla að keyra slík mál í gegn án fyrirvara eða samráðs við greinina. Gjaldið var síðan lækkað í 1.600 krónur í ársbyrjun 2026. Gagnrýni Maríu Rutar á jafn vel við nú.

Þetta snýst ekki um að greinin eigi rétt á varanlegri skattalegri sérmeðferð. Það snýst um fyrirsjáanleika og vandaða stjórnsýslu. Því stærri sem breytingin er, því meiri ástæða er til að gefa fólki tíma til að laga sig að henni.

Einföld lausn

Deilan þarf því ekki að standa um það hvort breytingin verði gerð, heldur hvenær. Eðlilegast væri að lögfesta breytinguna nú en láta hana taka gildi 1. janúar 2028. Þá hefðu allir rekstraraðilar heilt ár, með lögin í höndunum, til að aðlaga verð, samninga og fjármögnun. Reglan yrði sú sama fyrir alla og ríkið þyrfti ekki að meta hverjir eigi skilið sérstakan stuðning. Jafnframt þyrftu stjórnvöld að skýra strax hvernig farið verður með miða og pakka sem seldir eru fyrir gildistöku. Frestun um ár kostar ríkissjóð tekjur, en sá kostnaður er einskiptis og fyrirsjáanlegur, ólíkt þeim kostnaði sem fylgir því að breyta leikreglunum með skömmum fyrirvara.

Það má vel verja að einkarekin baðlón beri sama virðisaukaskatt og önnur afþreying. Í fjárlagafrumvarpinu er lægra þrepið enda flokkað sem skattastyrkur, sem metinn er á 4 milljarða króna á ári. Vilji stjórnvöld halda baðlónum í lægra þrepi vegna hlutverks þeirra í ferðaþjónustu er það líka gilt pólitískt val, en þá þarf að rökstyðja hvers vegna einmitt þessi starfsemi eigi að njóta slíks stuðnings. Hvorug leiðin réttlætir að leikreglunum sé breytt með nokkurra vikna lagalegum fyrirvara.

Höfundur er aðjúnkt í ferðamálafræði við Háskóla Íslands og leiðsögumaður.