4% – varúðar­viðmið sem byggist á vísindum

Villti laxinn hefur í þúsundir ára ratað heim í ár landsins og aðlagast smám saman þeim fjölbreyttu og krefjandi umhverfisaðstæðum sem þar ríkja. Í þessari langvarandi þróunarsögu hafa myndast margir sérhæfðir laxastofnar sem eru nátengdir vistkerfum sínum. Sú staðreynd að eldislax getur ratað sömu leið vekur eðlilega spurningar um samspil eldis og náttúrulegra stofna, en jafnframt um hversu miklu álagi þessi vistkerfi geti í raun mætt án þess að raska langtímaþróun þeirra.

Til að svara slíkum spurningum er nauðsynlegt að byggja á vísindalegri þekkingu á stofnerfðafræði, stofnstærð og þeim líffræðilegu ferlum sem mótast af samspili erfða, náttúruvals og umhverfis. Villtir laxastofnar eru ekki einsleitar erfðaeiningar, heldur lifandi og síbreytileg kerfi þar sem erfðabreytileiki er lykilforsenda aðlögunarhæfni og viðnámsþols til framtíðar.

Í íslensku áhættumati Hafrannsóknastofnunar frá 2017, sem byggist á rannsóknum á stofnerfðafræði laxa, er lagt til að 4% hlutfall eldislaxa í á sé notað sem varúðarviðmið. Viðmiðið er sett fram til að tryggja að möguleg áhrif erfðainnflæðis haldist innan marka sem talin eru viðráðanleg fyrir villta laxastofna, með hliðsjón af því að raunveruleg erfðablöndun í stofninum sjálfum er jafnan minni en það hlutfall eldislaxa sem mælist í ánni. Jafnframt er mikilvægt að árétta að 4% viðmiðið tekur til innblöndunar, þ.e. hlutfalls eldislaxa í viðkomandi á, en ekki til beinnar erfðablöndunar í villta stofninum. Einungis hluti þeirra eldislaxa sem ganga í ár hefur hæfni til að taka þátt í hrygningu og náttúrulegt val vinnur gegn framgangi eldisgena, þannig að raunveruleg erfðablöndun er almennt talin verða mun lægri en hlutfall innblöndunar gefur til kynna.

Rannsóknir sýna að áhrif erfðainnflæðis frá eldislaxi á villta laxastofna eru ekki einsleit, heldur mjög breytileg eftir stofnum og aðstæðum. Samkvæmt Glover o.fl. (2013) komu mælanlegar erfðabreytingar fram í hluta norskra laxastofna, á meðan í mörgum ám greindust litlar eða ekki tölfræðilega marktækar breytingar á því tímabili sem var rannsakað. Í rannsókn Karlsson o.fl. (2016) kom fram að erfðainnblöndun frá eldislaxi var mismikil milli 147 norskra laxáa en dreifðist þannig að miðgildi var lágt, sem bendir til þess að innblöndun hafi verið takmörkuð í mörgum ám. Þetta gefur til kynna að í mörgum ám hafi erfðainnblöndun verið takmörkuð, á meðan hún var meiri í öðrum, og að umfang innblöndunar og möguleg áhrif geti ráðist að miklu leyti af stærð og burði viðkomandi stofns.

Niðurstöður Román o.fl. (2025) styðja þessa mynd enn frekar, þar sem sýnt var fram á mikinn breytileika í ám á Nýfundnalandi, með hæstu hlutföll í smærri ám en almennt lægri gildi í stærri ám. Þessar niðurstöður undirstrika að áhrif erfðainnblöndunar eru samhengisháð og ráðast af samspili stofnstærðar, burðarþols og staðbundinna vistfræðilegra aðstæðna, fremur en því að eitt algilt líffræðilegt þolmark gildi alls staðar. Mikilvægt er að gera skýran greinarmun á hlutfalli eldislaxa sem ganga í ár og þeirri erfðainnblöndun sem raunverulega verður í villta stofninum. Rannsóknir benda til þess að ekki allir eldislaxar taki þátt í hrygningu og að náttúrulegt val geti, við ákveðnar aðstæður, dregið úr framgangi eldisgena í villtum stofnum yfir tíma. Af þessum sökum er algengt að mæld erfðainnblöndun í stofninum reynist lægri en það hlutfall eldislaxa sem greinst hefur í ánni gefur til kynna (Karlsson o.fl., 2016; Wacker o.fl., 2021). Þessi niðurstaða er í samræmi við nýlega rannsókn Glover o.fl. (2025), sem sýnir að jafnvel við áframhaldandi erfðainnflæði geta villtir laxastofnar, að því gefnu að innblöndun haldist innan skilgreindra stjórnunarmarka, viðhaldið erfðafræðilegri sérstöðu sinni og hæfni að verulegu leyti yfir langan tíma. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að þau viðmiðunarmörk sem nú eru notuð í stjórnun erfðainnflæðis, þar sem viðmiðanir á borð við 10% strokulaxa (eða sambærileg viðmið fyrir erfðainnblöndun) eru notaðar til að marka veruleg áhrif, séu almennt íhaldssöm og veiti villtum stofnum hátt verndarstig.

Í þessu samhengi er mikilvægt að hafa í huga að einstaka eða fáir eldislaxar sem ganga upp í ár eru almennt taldir ólíklegir til að hafa veruleg áhrif á erfðasamsetningu villtra laxastofna, nema þeir nái að leggja af mörkum til hrygningar í umtalsverðum mæli yfir tíma. Varúðarviðmiðið byggist því ekki á þeirri forsendu að minni innblöndun sé sjálfkrafa skaðlaus, heldur á þeirri þekkingu að áhrif erfðainnflæðis ráðist af hlutfalli, tíðni og lífshæfni innkominna einstaklinga. Erfðablöndun er þar af leiðandi ekki „allt eða ekkert“ ferli, heldur stigbundið fyrirbæri þar sem virkni náttúrulegs vals og stærð stofna skipta sköpum fyrir langtímaáhrif.

Alþjóðlegar stofnanir hafa tekið undir þessa nálgun. Alþjóða hafrannsóknaráðið telur að íslenska viðmiðið falli innan varúðarreglu og að við lága innblöndun geti náttúrulegt val, við réttar aðstæður, dregið úr mögulegum áhrifum yfir tíma (ICES, 2025a; 2025b). Laxaverndunarstofnunin NASCO leggur jafnframt áherslu á að aðildarríki skilgreini vísindalega rökstudd viðmiðunarmörk, geri ráð fyrir að sleppingar geti átt sér stað og fylgi viðmiðum sínum eftir með virku eftirliti og mótvægisaðgerðum. Ísland gerðist á ný aðili að NASCO árið 2023 og tekur þar með þátt í alþjóðlegu samstarfi ríkja sem vinna að vernd, uppbyggingu og sjálfbærri nýtingu laxastofna í Norður-Atlantshafi. Í því samstarfi er lögð áhersla á að ákvarðanir byggist á sameiginlegri vísindalegri þekkingu, reynslu og gagnreyndum viðmiðum, sem styrkir enn frekar þá nálgun sem felst í notkun skýrra varúðarviðmiða á borð við 4% regluna.

Niðurstaða

Vernd villtra laxastofna og uppbygging fiskeldis þurfa ekki að vera andstæður, heldur hluti af sömu heildstæðu nálgun sem sjálfbær nýting náttúruauðlinda er. Vísindin sýna að náttúran býr yfir aðlögunarhæfni og innbyggðum mótvægiskerfum, að því gefnu að álag haldist innan skýrra og varfærinna marka. Í því ljósi er 4% viðmiðið ekki undanhald frá vernd, heldur dæmi um gagnreynda og varfærna stjórnun sem byggist á bestu fyrirliggjandi þekkingu, reglubundnu eftirliti og vilja til að bregðast við þegar ný gögn kalla á endurmat. Raunveruleg ábyrgð felst ekki í algildum kröfum um bann eða leyfi, heldur í því að setja skýr, vísindalega rökstudd mörk og fylgja þeim eftir. Þar liggur styrkur vísindalegrar nálgunar, og þar liggur jafnframt forsenda þess að villtir laxastofnar og ábyrg fiskeldisstarfsemi geti þróast samhliða til framtíðar.

Höfundur er fiskifræðingur hjá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi .

Heimildir:

Glover, K. A., Pertoldi, C., Besnier, F., Wennevik, V., Kent, M., & Skaala, Ø. (2013). Atlantic salmon populations invaded by farmed escapees: Quantifying genetic introgression with a Bayesian approach and SNPs. BMC Genetics, 14, Article 60.

https://link.springer.com/article/10.1186/1471-2156-14-74

Glover, K. A., Castellani, M., Heino, M., & Besnier, F. (2025). Modelling the consequences of domestication introgression in wild populations using genetic markers under varying degrees of selection. Evolutionary Applications, 18, e70140.

https://doi.org/10.1111/eva.70140

Hafrannsóknastofnun. (2017). Áhættumat vegna mögulegrar erfðablöndunar milli eldislaxa og náttúrulegra laxastofna á Íslandi (Skýrsla HV 2017-027).

https://www.hafogvatn.is/static/files/Gamli_vefur/hv2017_027.pdf

ICES. (2025a). Iceland request on aspects of the genetic intrusion risk assessment framework for salmon aquaculture (GIRAF) (ICES Advice: Special Requests).

https://doi.org/10.17895/ices.advice.28574333.v1

ICES. (2025b). Workshop on the genetic intrusion risk assessment framework for salmon aquaculture (WKGIRAF) (ICES Scientific Reports, 7:31).

https://doi.org/10.17895/ices.pub.28574417

Karlsson, S., Diserud, O. H., Fiske, P., & Hindar, K. (2016). Widespread genetic introgression of escaped farmed Atlantic salmon in wild salmon populations. ICES Journal of Marine Science, 73(10), 2488–2498.

https://doi.org/10.1093/icesjms/fsw121

Román, I. C. S., Fleming, I. A., Duffy, S. J., Holborn, M. K., Smith, N., Messmer, A., Davenport, D., & Bradbury, I. R. (2025). Genetic monitoring suggests ongoing genetic change in wild salmon populations due to hybridization with aquaculture escapees. Conservation Genetics, 26, 347–360.

https://doi.org/10.1007/s10592-025-01672-8

Wacker, S., Aronsen, T., Karlsson, S., Ugedal, O., Diserud, O. H., Ulvan, E. M., Hindar, K., & Næsje, T. F. (2021). Selection against individuals from genetic introgression of escaped farmed salmon in a natural population of Atlantic salmon. Evolutionary Applications, 14(5), 1450–1460. https://doi.org/10.1111/eva.13213