Fyrsta skrefið stigið um ára­mót að af­námi verð­tryggingar

Kristrún segir fyrsta skrefið fela í sér að fólk muni þurfa að standa skil á lágmarksafborgunum af láni sínu. Þetta muni hafa áhrif á fyrstu kaupendur og því eigi að verja þá með öðrum úrræðum. Þetta fyrsta skref eigi þannig frekar að setja pressu á fólk ofar í eigna- og tekjustiganum sem hefur tekið verðtryggt lán án þess að þurfa það og borgar minna af láni en það í raun getur. 

Kristrún var til viðtals í Bítinu um stöðu efnahags og aðgerðir stjórnvalda. Hún ræddi einnig Evrópusambandið, kílómetragjaldið og húsnæðismarkaðinn. 

Kristrún segir ríkisreksturinn ósjálfbæran og hafi verið rekinn með halla í langan tíma sem geri það að verkum að við séum að greiða vexti af skuldum og það bætist við það árlega.

Hún segir vissulega hægt að halda áfram að borga en að ríkisstjórnin hafi sett sér markmið um að loka þessu gati á þessu kjörtímabili svo hægt sé að nota fjármagnið í annað en vaxtagreiðslur.

„Svo við getum beitt ríkinu með þeim hætti að við séum ekki að valda verðbólgu,“ segir hún.

Hvað varðar fréttir frá því fyrir helgi að aðgerðir ríkisstjórnar hafi valdið aukinni verðbólgu segir Kristrún mun á stökum mælingum og langtímahorfum þegar komi að efnahagsmálum og verðþrýstingi í hagkerfinu.

Núna sé þrýstingur því ríkisstjórnin hafi ákveðið að loka ákveðnu gati sem kemur að gjöldum fyrir bifreiðar, sem hafi staðið til að loka um margra ára tímabil.

„Við fáum einskiptishækkun á verðbólgu sem gerir það að verkum að yfir lengri tíma, yfir marga mánuði og nokkurra ára skeið, þá lokum við þessu gati, drögum úr verðþrýstingi. Þannig að þetta er óþægilegt til skamms tíma en til lengri tíma drögum við úr pressunni í hagkerfinu,“ segir Kristrún.

Hún segir um helming hækkunar verðbólgunnar núna mega rekja til opinberra gjalda, 0,3 prósent, og að í gegnum árin hafi það verið um 0,22 prósent í janúar vegna hækkunar opinberra gjalda um áramót. Þá segir hún líka mælast hækkun vegna eldsneytis og bílaverðs. Hún segir að í stað þess að horfa á einskiptis-sökudólga núna, sem séu opinberar hækkar, eldsneyti og bílaverð, verði að horfa á það að undirliggjandi verðbólga sé stöðug.

„Það er ekki allt að fara niður, í ranga átt. Hlutirnir eru á ágætis stað,“ segir Kristrún og bendir á að vísitala húsnæðisverðs, leigu- og íbúðaverðs, hafi farið lækkandi undanfarna mánuði og það sé besti mælikvarðinn á að það sé mögulega að draga úr þrýstingi.

Kristrún segir áhrifin eiga eftir að koma fram og hún sé vongóð. Það sé fúlt að fá hækkun núna eftir að hafa verið á réttri leið en þessi hækkun eigi sér skýringar. Það sé hækkun flugfargjalda í desember, hækkun eldsneytisverðs og hækkanir opinberra gjalda.

„En við verðum að halda áfram á okkar braut.“

Gjaldtaka fyrir bíla hafi hrunið

Hvað varðar kílómetragjaldið segir Kristrún að gjaldtaka fyrir bíla í gegnum árin hafi hrunið og það verði að horfast í augu við það. Það hafi verið ákveðið að hafa ekki of miklar breytingar á milli fólksbíla því það muni ekki svo miklu á minni fólksbíl og stærri þegar horft er til þyngdar og áhrifa þess að aka bílunum á vegunum.

Kristrún segir að alls staðar í skatt- og gjaldtökukerfinu þurfi að draga línu og horfa á heildaráhrifin á kerfin.

„Það er verið að eiga við kerfið… við erum í ákveðinni vegferð. Ég ætla ekki að útiloka að það séu einhver dæmi þar sem fólk kemur verr út en áður, það væri óheiðarlegt af mér… en það breytir því ekki að ég verð að ítreka það hvað það er mikilvægt þó, af því að það er verið að tala um plan og sleggju og allt það, að standa í fæturna þegar það koma erfiðar stundir upp. Vegna þess að við erum í þessari vegferð, að standa undir vegakerfinu,“ segir hún og að planið sé að setja aukalega sjö til tíu milljarða í vegakerfið árlega í viðhald vega.

Kristrún segir að miðað við lækkun vörugjalda á rafmagnsbíla og lækkun á olíugjaldi sé innkoma í ríkissjóð vegna kílómetragjaldsins ekki það mikil að hún kaupi að þorri heimila sé að sjá hækkun um tugi þúsunda á mánuði, en hún geti þó ekki að það séu ákveðin tilvik.

Fjárfesta í vegakerfinu

Hún segir vel hægt að sleppa því að hækka gjöld en þá muni einhver þjónusta líða fyrir það á móti. Hvað varðar veiðigjöldin og hvort þau hafi ekki átt að dekka, til dæmis innviðaskuld í vegagerð, segir Kristrún að stór hluti þeirrar upphæðar sem kom inn með þeim hafi farið í vegagerð. Þau hafi farið úr tólf milljörðum í um tuttugu milljarða árlega á mjög skömmum tíma.

„Þetta eru ofboðslega háar upphæðir og við höfum ákveðið að setja þetta frekar í þessar fjárfestingar og viðhald, vegna þess að við vitum það að meðal annars fólk sem nýtir vegina mikið finni fyrir þessu og nýframkvæmdir hafa auðvitað líka áhrif á getu fólks til að nýta vegakerfið með skilvirkari og skynsamari hætti.“

Hvað varðar hækkun á bensíni segir Kristrún að olíufélögin segist vera að skila lækkun til neytenda en hafi þurft að hækka. Hún segist ekki hafa trúnaðarupplýsingar frá þeim sem staðfesti þetta en það liggi fyrir að það sé þörf á að setja pressu á alla til að fá fólk og fyrirtæki til að virða þá vegferð sem stjórnvöld eru á.

Hún segir mikilvægt að setja pressu á olíufélögin og fá allar staðreyndir fram en einnig sé mikilvægt, til lengri tíma, að koma okkur á þann stað að við séum ekki svo háð olíu.

Hvað varðar húsnæðislán og kostnað við þau segir Kristrún að vaxtaumhverfið sé ekki eðlilegt, að það hafi verið vitað í langan tíma og að það séu mjög margar ástæður fyrir því. Hærri verðbólga sem valdi hærri vöxtum.

„Það sem hefur samt haldið líka að mínu mati verðbólgu of hárri, og þar með talið vöxtum, er útbreitt vægi verðtryggingar í hagkerfinu, og þetta er ástæðan fyrir því að við kynntum fyrir jól, það fór lítið fyrir því. En það er verið að klára og vinna þær tillögur að við ætlum núna um næstu áramót að stíga skref í átt að afnámi verðtryggingar. Það mun fela í sér að fólk mun þurfa að standa skil á svona lágmarksafborgunum af láni.“

Afnám verðtryggingar þrýsti á fólk að setja meira í lánin

Kristrún segir fólk verða að átta sig á því hvað það þýði að taka af verðtryggingu eða minnka vægi hennar í hagkerfinu. Þá þurfi aðgengi að fjármagni að fylgja því.

„Þetta mun aðallega kannski hafa áhrif á fyrstu kaupendur og þess vegna þurfum við að verja þá með öðrum úrræðum en gera það að verkum að fólk sem er kannski ofar í tekjustiganum eða ofar í eignastiganum og er að taka verðtryggt lán en þarf þess ekki og er að borga minna af þessu láni en það ætti að gera og það setur þá aukna pressu á það. Þannig að þetta er eitt af því sem við erum að gera,“ segir Kristrún.

Þá segir hún einnig mikilvægt að horfast í augu við það að með því að vera með okkar eigin gjaldmiðil er lítil samkeppni á lánamarkaði á Íslandi.

Hvað kostar að vera með krónuna segist Kristrún ekki auðsvarað að svara því. Það liggi fyrir að það séu valkostir og þess vegna vilji ríkisstjórnin leyfa þjóðinni að velja það hvort aðildarviðræðum við Evrópusambandið verði haldið áfram.

„Það er ekkert að fara að leysa allan vanda á Íslandi,“ segir Kristrún. Það sem það gæti gert sé að gengið verði stöðugra og það gæti skapað aukið traust á markaði. Það þurfi að sækja minni launahækkanir og velta minna út í verðlag vegna þess að aðilar á vinnumarkaði geti frekar treyst spám.

Sorgmædd að heyra af samsæriskenningum

Spurð um samsæriskenningar sem fjalla um að ríkisstjórn Kristrúnar haldi vöxtum og verðlagi háu til að sannfæra almenning um að ganga í Evrópusambandið segir Kristrún að henni finnist þessar kenningar „alveg hræðilegar“.

„Ég meina það hundrað prósent þegar ég segi að ég verð eiginlega bara sorgmædd því ég heyri þetta. Að fólki dytti í hug að maður myndi gera nokkuð annað en það allra besta fyrir land og þjóð er auðvitað alveg ótrúlegt og mér finnst þetta málflutningur sem á ekki heima hjá sér, því að fólk getur verið ósammála í pólitík og alls konar, en að halda að fólk sé í alvöru talað að reyna að eyðileggja fyrir út af einhverju, svona finnst mér ekki eðlilegur málflutningur.“

Kristrún bendir auk þess á að því sterkari stöðu sem Ísland væri í, ef það ætlaði inn í Evrópusambandið, væri Ísland í sterkari stöðu til að gera sterkari samninga eða festa gengið á ákveðnum stað.

„Þannig að það er alltaf betra fyrir Ísland að vera í sterkri stöðu þegar það sækir um aðild. Það er það sem ég hef alltaf haldið fram. Munurinn núna á 2009 til 2013 þegar við fórum þessa vegferð er að þá vorum við á hnjánum. Þá þurftum við að grátbiðja. Þar hafði Evrópusambandið takmarkaðan áhuga á okkur á meðan núna stöndum við sterk og það eru mjög margir að líta til Íslands,“ segir Kristrún.

Hér sé, þrátt fyrir háa verðbólgu, heilbrigt hagkerfi, velferðarkerfi og margt til fyrirmyndar.

„Ef við förum í þessa vegferð að skoða samninga við Evrópusambandið, þá erum við ekki að fara höktandi eða haltrandi eða fallandi þangað inn. Við færum þangað inn í sterkri stöðu og í lok dags þá er þetta auðvitað þjóðarinnar að ákveða, en við erum á ofboðslega sterkum stað núna til þess að eiga svona samtal.“

Hvað varðar fyrsta skrefið að afnámi verðtryggingar segir Kristrún það geta haft áhrif á hvata fólks til að nýta fjármagnið sitt. Þeir sem hafi meira svigrúm til að setja meira fjármagn í lánið sitt geri það. Hún segir fasteignamarkaðskerfið í dag gera öllum kleift að skuldsetja sig meira en ella og það hafi áhrif á eftirspurn og þrýsting. Stjórnvöld séu tilbúin í þessa vegferð og ætli að vera hreinskilin með hvað það þýðir.

„Þess vegna þurfum við að passa upp á fyrstu kaupendur. Þess vegna höfum við verið að styrkja verulega hlutdeildarlánakerfið. Við erum með mánaðarlegar úthlutanir núna. Það er búið að gera samninga, ég vissi þetta ekki einu sinni áður en ég fór inn í þetta ráðuneyti. Það er búið að gera samningana í fyrsta skipti við verktaka um að byggja inn í hlutdeildarlánakerfið. Áður þá voru ekki slíkir samningar til staðar,“ segir hún og að áhrifin séu strax að koma fram. Merki um lækkun húsnæðisverðs síðustu vikur sé jákvætt merki.

Vonar að staðan verði betri eftir ár

Hún segir allar ástæður til þess að staðan verði miklu betri eftir ár.

„Ég skil að fólk sé pirrað, enda ekki hvað. Ég var líka grautfúl þegar ég sá þessa tölu. En þýðir það að maður ætli bara að snúa öllu við? Nei, við vitum af hverju þetta er að koma til. Þetta eru stakar mælingar. Þetta er ekki undirliggjandi þróun. Það þarf að vera þrýstingur á alla þarna úti, bæði ríkisstjórnina og atvinnulífið, að passa upp á þessar tölur,“ segir Kristrún.

Seðlabankinn mun tilkynna í vikunni hvort stýrivextir hækki og Kristrún segist hafa haft það að reglu að treysta Seðlabankanum til að meta stöðuna.

„Eins fúlt og það er að sjá vexti hækka, þá er líka mjög fúlt að sjá verðbólgu grassera hérna, og við græðum ekkert á því að vera með lága vexti og mjög, mjög háa verðbólgu.“

Kristrún ræddi einnig Evrópusambandsaðila og möguleikann á að festa krónuna við evruna. Það séu kostir og gallar. Að hennar mati sé tímabært fyrir Ísland að prófa eitthvað nýtt. Á sama tíma hafi Íslendingum tekist að gera „býsna vel“ úr hlutunum og þó að það sé flókið að búa á Íslandi sé það gott.

„Hvort sem við tökum upp evru eða festum gjaldmiðilinn og göngum í Evrópusambandið eða hvað svo sem við gerum, þá munum við alltaf þurfa að bera ábyrgð á raunkerfinu okkar. Við munum þurfa að passa upp á launaþróun, verðlagsþróun og ríkishallann og það má ekki halda að það hjálpi ekki en ytra aðhald, það er að segja einhver festing, gæti skapað ákveðið traust milli þessara aðila.“