Þegar á­lag barns reynir á hjóna­bandið

Gott hjónaband er ekki samband án árekstra heldur lifandi bandalag sem byggir á djúpri vináttu, gagnkvæmri virðingu og þeirri meðvituðu ákvörðun að standa saman þegar á móti blæs. Í slíku sambandi ríkir tilfinningalegt öryggi, því þar höfum við getað sýnt veikleika, deilt ótta og haldið í drauma án þess að óttast dóm. Traustið er ekki reist á stórum yfirlýsingum heldur ótal litlum gjörðum í hversdeginum sem segja: Þú getur reitt þig á mig.

Á svipaðan hátt snýst gott foreldrahlutverk ekki um fullkomnun heldur um að vera örugg höfn. Um óskilyrtan kærleika sem lætur barnið finna að það sé elskað fyrir það sem það er, ekki aðeins fyrir árangur eða hegðun. En samhliða kærleikanum þarf ramma, mörk og samkvæmni. Börn þurfa bæði mýkt og skýrleika til að skilja heiminn og læra ábyrgð. Þau læra miklu fremur af því sem fyrir þeim er haft en því sem þeim er sagt, og því skiptir máli að við sýnum sjálf þá virðingu, heiðarleika og seiglu sem við viljum sjá hjá barninu okkar. Markmiðið er ekki að vera gallalaus heldur að rækta tengslin af alúð og styðja barnið jafnt og þétt í átt að auknu sjálfstæði og sjálfstrausti.

Allt þetta var til staðar hjá okkur, hjónabandið sterkt, foreldrahlutverkið vandað og tengslin hlý og traust. Samt gerðist eitthvað sem við sáum ekki fyrir. Langvarandi álag vegna erfiðleika barns í skóla byrjaði smám saman að setjast að í lífinu eins og ósýnilegur þrýstingur sem fór að reyna á alla brestina í hjónabandinu. Í upphafi mættum við þessu í samstöðu, fórum á fundi, ræddum lausnir, lásum okkur til og lögðum á ráðin. Við vorum lið. En eftir því sem mánuðirnir liðu og lausnirnar virtust ekki duga, fór þreytan að naga. Kvíðinn fyrir næsta símtali og óvissan um hvað morgundagurinn bæri í skauti sér. Skömmin sem enginn nefndi upphátt en sat samt með okkur við kvöldmatarborðið.

Smám saman breyttist tónninn hjá okkur. Samtöl sem áður snerust um daginn og draumana okkar breyttust í tæknilegar umræður um uppeldisaðferðir, fundi, greiningar og næstu skref. Annað okkar upplifði að það þyrfti meiri ramma, meiri aga og skýrari reglur og fann fyrir þrýstingi samfélagsins um að „stilla upp“ drengnum okkar og bera ábyrgð á því að hann yrði nýtur þegn. Hitt okkar taldi að barnið þoldi ekki meiri pressu og þyrfti meiri mýkt, vernd og skjól. Við vorum bæði drifin áfram af kærleika og vorum bæði að reyna að gera það sem okkur fannst rétt. En ólíkar leiðir urðu að togstreitu og orð eins og mörk, agi, skilningur og kröfur urðu að víglínum í stað þess að vera sameiginleg verkfæri.

Á sama tíma sat drengurinn okkar inni í herbergi og skynjaði allt. Hann fann spennuna þótt við segðum lítið og skynjaði áhyggjurnar þótt þær væru faldar. Smám saman fór hann að líta á sjálfan sig í ljósi þeirra viðbragða sem hann sá í kringum sig. Ef við, sem elskum hvort annað og hann, vorum orðin svona áhyggjufull, þá hlaut vandinn að vera stór og þá hlaut hann sjálfur að vera vandamálið. Sjálfsmyndin fór að mótast af því að vera „verkefnið sem gengur ekki upp“.

En þessi saga byrjaði ekki alltaf heima. Hún byrjaði í skólanum þar sem drengurinn okkar sat dag eftir dag og upplifði að hann passaði ekki inn í þann ramma sem honum var ætlaður. Kerfið krafðist kyrrsetu þar sem hann þurfti hreyfingu og línulegrar hugsunar þar sem hugur hans var skapandi og leitandi. Smám saman festust orð við hann í tölvupóstum og á fundum, „erfiður“, „truflandi“, „óagaður“ og „áhugalaus“. Þetta eru hættuleg orð. Þau taka flugið áður en nokkur spyr hvað sé að gerast innra með þessum dreng. Þau verða að lýsingum á honum í stað þess að vera vísbendingar um að hann þurfi aðra nálgun, aðra leið eða annan skilning.

Á meðan þessi orð urðu hluti af hans sjálfsmynd sátum við heima og reyndum að halda utan um barn sem var að missa trú á sjálfum sér. Á þeim tímapunkti áttuðum við okkur á því að við gætum ekki lengur borið þetta ein. Kerfið, reglurnar og hinn ósagði sannleikur sem sjaldan er nefndur upphátt voru farin að buga okkur. Kennarinn og skólastjórnendur reyndu sitt besta, en við fundum að þeir voru orðnir ráðalausir, rétt eins og við. Smám saman læddist að okkur sú tilfinning að við hefðum aðeins tvo kosti, að sætta okkur við stöðuna eins og hún var orðin eða að leita sjálf lausna utan þess kerfis sem átti að bera ábyrgð á aðstoðinni.

Í skólaumhverfinu eru mörg falleg orð og vel mótaðar skilgreiningar um stuðning, snemmtæka íhlutun og aðferðir til að mæta ólíkum þörfum barna, og skólarnir eru fullir af stefnum og hugmyndafræðum. Vandinn er sá að alltof oft fylgir ekki fjármagn með og án þess verður framkvæmdin veik. Manneklan gerir stöðuna enn erfiðari, jafnvel þegar viljinn er til staðar fæst ekki alltaf sá stuðningur inn í kennslustofuna sem kennarar og nemendur þurfa á að halda.

Í örvæntingu fórum við því að leita annarra leiða og fundum að lokum Sjónarhól. Þar fengum við þá aðstoð sem við höfðum svo lengi reynt að fá. Við fengum aðila sem kunni á skólakerfið, reglurnar og það flókna ferli sem foreldrar standa oft ráðalausir gagnvart. Sá aðili sem gekk með okkur inn á fundi með skólastjórnendum varð í raun eins konar talsmaður sonar okkar. Í gegnum það ferli áttuðum við okkur á því hversu ráðþrota við höfðum í raun verið orðin. Við höfðum ekki aðeins verið farin að efast um hvort lausn væri til heldur einnig um hvort við hefðum sjálf styrkinn til að halda áfram að leita hennar innan þess regluverks sem átti að styðja okkur. Þar varð vendipunkturinn. Þegar við fengum stuðning, rödd og leiðsögn í gegnum kerfið breyttist staðan, ekki vegna þess að vandinn hvarf á einni nóttu, heldur vegna þess að við vorum ekki lengur ein í baráttunni. Þótt aðstoðin leysti ekki vandann á einni nóttu breytti hún stöðu okkar. Við gátum aftur andað, hætt að berjast hvort við annað og farið að standa saman á ný.

Það sem ræður því hvort hjónabandið lifir þetta af er ekki hvort við finnum lausn á vanda barnsins heldur hvort við áttum okkur á einu grundvallaratriði, að erfiðleikar drengsins okkar eru sameiginleg áskorun, ekki sök annars okkar. Þegar við sjáum að barnið þarf bæði ramma og mýkt, ekki sem andstæður heldur sem eina heild, breytist eitthvað. Styrkur hjónabandsins felst ekki í því að finna réttu aðferðina heldur í því að vera hvort öðru stuðningur á meðan óvissan varir.

Sannleikurinn er sá að mjög oft er það hvorki hjónabandið né foreldrahlutverkið sem bilar heldur sú staða að vera foreldrar drengs sem passar ekki inn í kerfi sem var aldrei hannað með hann í huga. Og þá sitjum við foreldrar eftir með spurningar sem enginn svarar. Hvað erum við að gera rangt? Hvers vegna gengur þetta ekki? Af hverju er barnið okkar svona? Við leitum lausna inn á við þegar vandinn er að stórum hluta utan okkar sjálfra.

Kannski er stærsta áskorunin sú að sjá þetta skýrt, að átta okkur á því að álagið sem hefur sest að í hjónabandinu á sér rætur annars staðar. Að viðurkenna vanmáttinn gagnvart aðstæðum sem við stjórnum ekki og að ákveða, meðvitað, að setja sambandið aftur í forgang, ekki af því að vandinn sé leystur heldur af því að við ætlum ekki að leyfa honum að brjóta niður það sem við höfum byggt upp.

Því þegar öllu er á botninn hvolft er það ekki fullkomið hjónaband eða gallalaus foreldramennska sem bjargar dreng á jaðrinum. Það er öruggt bakland tveggja fullorðinna sem ná að standa saman þrátt fyrir óvissuna, sem muna að við erum lið og spyrja nýrrar spurningar í stað þeirrar gömlu. Ekki hvað er að barninu okkar heldur hvað er það í umhverfinu sem er ekki að mæta barninu okkar.

Þegar sú spurning fær pláss breytist eitthvað. Þrýstingurinn minnkar. Skömmin missir mátt sinn. Samtalið færist frá ásökunum yfir í skilning. Og hjónabandið fær aftur að vera það sem það átti alltaf að vera, örugg höfn þar sem tveir einstaklingar standa saman og horfa í sömu átt að því að skilja drenginn okkar betur í stað þess að reyna stöðugt að laga hann. Það er í þessari samstöðu sem drengurinn okkar finnur von. Ef við getum staðið saman og elskað hann í gegnum storminn, þá lærir hann að hann sé þess virði. Og vonin er dýrmætasta veganestið sem nokkurt barn getur fengið. Það er mín reynsla.

Kannski er það stærsti lærdómurinn: þegar við hættum að berjast hvort við annað og förum að standa saman, verður álagið ekki það sem brýtur hjónabandið niður heldur það sem minnir okkur á hvers vegna við þurfum hvort annað.

Höfundur er mannvinur og kennari.