Má bjóða þér meiri for­ræðis­hyggju, Lára?

Þegar rökþrot blasa við er stutt í skáldskapinn og yfirlætið. Nýjasta útspil tveggja lækna í baráttu þeirra fyrir ríkiseinokun er með eindæmum pínlegt dæmi um slíkt. Í grein hér á Vísi er gripið til örþrifaráða með því að spyrja í yfirlætisfullum tón: „Má bjóða þér meiri háþrýsting, frú Sigríður?“ Með þessu er dregin upp súrrealísk mynd af íslenskum almenningi sem hópi óvita – persónugerðum í ráðvilltri konu – sem þurfi ríkisstarfsmann til að halda í höndina á sér, annars endi allt með ósköpum.

Mýtan um neyslusprenginguna jarðsungin

Læknarnir halda því fram að ef ríkið sleppi höndinni af „frú Sigríði“ muni hún missa stjórn á sér. Þeir spá neyslusprengingu. En við þurfum ekki kristalskúlu læknanna því raunveruleikinn hefur þegar kveðið upp sinn dóm og fyrir liggja áþreifanleg gögn - nokkuð sem læknarnir vilja ekki horfast í augu við.

Frá árinu 2021 hefur aðgengi að áfengi aukist á Íslandi í gegnum netverslanir og heimsendingar. Samkvæmt kenningum læknanna og ÁTVR hefði þetta átt að leiða til gríðarlegrar neysluaukningar með tilheyrandi harmleik. Raunveruleikinn er annar. Áfengisneysla Íslendinga hefur dregist saman um 13,4% á milli áranna 2021 og 2024. Læknarnir horfa fram hjá þessu og halda fram ósannindum. Þeir umgangast vísindin eins og hlaðborð, velja á diskinn það sem hentar þeirra pólitísku heimssýn en láta óþægilegar staðreyndir ósnertar, eins og ég rakti ítarlega ífyrri grein minni. Læknar þessir hafa látið það ógert að svara þessari grein minni með málefnalegum hætti heldur láta duga að ausa upp dylgjum og órökstuddum fullyrðingum til að dreifa athyglinni frá því að vísindin eru ekki með þeim í liði.

Þjóðin er að drekka minna þrátt fyrir aukið frelsi. Þessi staðreynd ein og sér grefur undan öllum málflutningi um að einokun sé forsenda lýðheilsu. Kenningin á sér ekki stoð í raunveruleikanum.

100 milljarða blekking

Í örvæntingu kasta læknarnir svo fram stjarnfræðilegum tölum til að reyna að rugla fólk í ríminu. Læknarnir endurflytja málflutning heilbrigðisráðherra og OECD um að áfengisneysla kosti skattborgara „ríflega 100 milljarða króna árlega“ og að sá kostnaður „aukist í takt við aukna neyslu“. Þessi bókhaldsbrella er þvættingur og lýsir yfirgripsmikilli vanþekkingu.

Í fyrsta lagi, ef kostnaðurinn er 100 milljarðar í dag, þá er sá kostnaður tilkominn í skjóli núverandi einokunar. Hvernig getur ríkisrekstur verið „mikilvægasta forvörnin“ þegar talsmenn hans viðurkenna sjálfir að kostnaðurinn sé stjarnfræðilegur undir þeirra stjórn? Þetta er sjálfsmark.

Í öðru lagi þá er fullyrðingin um að kostnaðurinn „aukist í takt við aukna neyslu“ byggð á sandi. Eins og nýjustu gögn sýna svart á hvítu hefur neysla dregist saman um 13,4%. Það hefur engin neysluaukning átt sér stað og hér slitna því rökin frá þræðinum. Að halda því fram að kostnaður muni rjúka upp vegna neysluaukningar sem er ekki til staðar er ný lægð í gervivísindum.

Algjör vanþekking

Það sem vekur þó mesta furðu er fullyrðing læknanna um að ríkiseinokun sé forsenda þess að „stýra útsöluverði“. Þetta afhjúpar vanþekkingu á málaflokknum.

ÁTVR stýrir ekki verði. Það er mýta sem embættismenn og einhverjir læknar virðast trúa.

1. Heildsalar(einkarekin fyrirtæki) ákvarða grunnverð vörunnar.
2. ÁTVR leggur einfaldlega lögbundna álagningu ofan á verð heildsalans. Þessi álagning ákvarðast af Alþingi en ekki forstjóra ÁTVR.
3. Ríkið stýrir verðlagi í gegnum skatta (áfengisgjald og virðisaukaskatt) sem ákvarðast af Alþingi en ekki verslunarstjórum ÁTVR.

Ríkið getur lagt á sömu skatta og gjöld í einkarekinni verslun og í ríkisbúð. Að halda því fram að ríkið þurfi að eiga húsnæðið og búðarkassann til að geta skattlagt vöruna er fáránlegt.

Forvarnir án ríkisrekstrar

Það er því miður útbreiddur misskilningur að ríkisrekstur sé forsenda öflugra forvarna. Nýjustu ritrýndu rannsóknir sýna að fjöldi sölustaða hefur afar takmörkuð áhrif þegar markaðurinn er mettaður. Þar að auki er ekkert sem bendir til þess að sölustöðum muni fjölga þegar einokunarverslunin verður lögð niður því hvergi í heiminum eru fleiri vínbúðir miðað við höfðatölu en á Íslandi.

Hið opinbera þarf ekki að standa í verslunarrekstri til að setja strangar reglur eða banna auglýsingar, til þess hefur ríkið lagasetningarvald. Nútíminn býður svo upp á mun öflugra eftirlit en áður. Í netverslun tryggja rafræn skilríki að aldurstakmörkunum sé framfylgt án undantekninga. Slíkt kerfi er mun öruggara en hið fallvalta og huglæga sjónmat starfsmanna í ÁTVR.

Þá er rétt að leiðrétta þann misskilning að ÁTVR sinni forvörnum. Stofnunin hefur beinlínis það markmið að selja vörur og eyðir hún hundruðum milljóna í markaðssetningu og ýmis konar útgáfu á ári hverju. Það er hróplegt óréttlæti gagnvart íþrótta- og tómstundahreyfingunni að eigna ríkisbúðinni árangur í forvörnum, því þar fer hið raunverulega og ómetanlega starf fram – ekki með útgáfu á kokteilabók ríkisins.

Aðild að lífeyrissjóði læknar ekki háþrýsting

Læknarnir virðast ekki skilja þá staðreynd að etanól-sameindin fer ekki í manngreinarálit eftir söluaðila. Það er enginn munur á lífeðlisfræðilegum áhrifum flösku úr ÁTVR og flösku úr sérverslun. Ríkið selur ekki „öruggara áfengi“. Röksemdafærslan fer svo út af sporinu þegar því er haldið fram að breytt rekstrarform valdi sjúkdómum. Aðild afgreiðslumanns að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins hefur engin áhrif á blóðþrýsting viðskiptavinarins, heldur er það innihald flöskunnar.

Dulbúin forræðishyggja

Það er verulegt áhyggjuefni að sjá sprenglært fólk, sem kennir sig við gagnreynda læknisfræði, láta tilfinningar sínar hlaupa með sig í gönur þegar kemur að þessum málaflokki. Ég hvet lækna til að halda sig við það sem þeir kunna best – að sinna sjúklingum – en eftirláta öðrum að skipuleggja smásölu í landinu.

Að beita sjúkdómum eins og háþrýstingi og krabbameini sem rökstuðningi fyrir ríkisrekstri er ódýrt bragð og í raun ósmekklegt. Ef ríkið á að einoka sölu á öllu sem getur valdið heilsubresti, hvar endar það þá? Ætlum við að setja á fót Ríkisbakarí og Ríkisvegasjoppu til að vernda „Frú Sigríði“ gegn sykri, unnum matvörum og offitu?

Við lifum á upplýsingaöld og Íslendingar eru fullfærir um að bera ábyrgð á eigin heilsu. Sú krafa að ríkið eitt megi selja vöru til að „vernda“ okkur er ekki byggð á vísindum heldur forræðishyggju dulbúinni sem umhyggju.

Höfundur er annar eigenda Santé