Jafn­rétti er ekki „aukaverkefni“

Sumum finnst að jafnrétti sé „alveg að koma“ hér á Íslandi, og kannski ekki furða. Við höfum jafnréttislög, jafnréttisáætlanir, og jafnréttisnefndir. Samt heyrum við – aftur og aftur – sögur af fólki sem upplifir útilokun, vantrú á kerfinu, óöryggi eða einfaldlega að rödd þeirra fái ekki sama vægi og raddir annarra. Þegar fólk missir trú á að hlustað sé á það, þá bregst traustið sem samfélög byggja á.

Þess vegna skiptir jafnrétti máli. Ekki bara sem frasar eða falleg orð, heldur sem hluti af hversdagslífinu: Hver fær að tilheyra? Hver er „eðlilegur“ og hver þarf stöðugt að útskýra sig, eða taka á móti athugasemdum sem annað fólk fær aldrei?

Háskólar eru hluti af samfélaginu, og þeir móta það líka. Þar lærir fólk að verða sérfræðingar og leiðtogar, og þar verða til hugmyndir sem hafa áhrif langt út fyrir veggi skólans. Ef háskólar tryggja ekki jafnræði missum við ekki bara fólk út úr námi og starfi – við missum líka hæfileika og fjölbreytt sjónarhorn. Í því samhengi eru Jafnréttisdagar háskólanna settir upp sem vettvangur fyrir ólík sjónarhorn og ólíka nálgun. Dagskráin minnir á að jafnrétti er ekki bara slagorð heldur spurningar sem þarf að svara, og að jafnrétti er samspil margra þátta á borð við kyn, fötlun, uppruna, tungumál, stétt, kynhneigð, aldur, trú og heilsu.

Sumum finnst jafnréttisumræða stundum þreytandi, og upplifa að hún sé endalaus og að alltaf sé verið að „leiðrétta“ eitthvað. En kannski er það merki um að umræðan sé að virka: hún truflar vanann. Hún krefst þess að við spyrjum spurninga sem við höfum ekki þurft að spyrja áður, sérstaklega fyrir þau sem hafa alltaf passað inn.

Jafnrétti er ekki lokastaða sem við náum og getum síðan slakað á. Það er viðhaldsvinna sem krefst bæði stefnu og aðgerða, en líka breytinga á kerfinu og hversdagslegra ákvarðana. Háskólar geta – og eiga – að vera staðir þar sem sú vinna er tekin alvarlega, ekki bara í febrúar heldur allt árið.

Jafnréttisdagar minna okkur á að jafnrétti er ekki sérviðburður, heldur samfélagssáttmáli. Sá sáttmáli er aðeins trúverðugur ef við þorum að ræða hann af hreinskilni, hlusta þegar samtalið krefst sjálfsskoðunar og breyta þegar reynslan segir okkur að við þurfum að gera betur.

—

Jafnréttisdagar háskólanna 2026 fara fram 9.–12. febrúar og eru samstarfsverkefni allra háskóla á Íslandi. Dagskrána má finna á jafnrettisdagar.is.

Höfundar starfa í jafnréttis- og inngildingarteymi Háskóla Íslands

Arnar Gíslason, Joanna Marcinkowska, Sveinn Guðmundsson