Er fóturinn nokkuð vaxinn á þig aftur?

Í alvörunni, stundum þá held ég að við Íslendingar séum með gullfiskaminni! Við erum þjóðin sem horfði á „gullkálfinn“ með glýju í augunum á meðan ferðatöskur voru fylltar af þýfi sem var svo flogið á einkaþotum til aflandseyja. Magalendingin eftir hrunið kom þeim sem tilbáðu gullkálfinn ekki illa, heldur almenningi. Á meðan þeir sem dýrkuðu kálfinn fóru í skjól þurfti pabbi gamli að fórna fætinum á altari niðurskurðar í heilbrigðiskerfinu. Fyrir vikið þurfti hann að þola kvalir í 16 ár, eða allt til æviloka, og gleypa á þriðja tug taflna á hverjum degi bara til þess að komast í gegnum daginn.

Eitt skýrasta dæmið um firringu kerfisins er að ofan á þessar þjáningar þurfti hann að mæta reglulega í skoðun hjá hinu opinbera til að sanna fötlun sína, þrátt fyrir að fóturinn hefði verið tekinn af við hné. Kerfið þurfti nefnilega að hafa það alveg á hreinu að fóturinn væri ekki vaxinn aftur á hann.

Neyðarástand í meira en áratug

Þetta andvaraleysi takmarkast ekki við einstök mál. Við höfum búið við viðvarandi neyðarástand á sjúkrahúsum landsins í meira en heilan áratug. Starfsfólk og sjúklingar hafa hrópað á hjálp árum saman en við virðumst vera hætt að heyra hljóðið. Þetta hróp fer bara fram hjá eins og hver önnur lægðin sem veðurfræðingur boðar; það sama á við um fangelsismál; við kinkum kolli og höldum áfram okkar striki. Það er eins og við samþykkjum kerfishrun sem eðlilegt ástand á meðan við beinum athyglinni að björgun Úkraínu með því að kaupa vopn fyrir það land, við herlausa þjóðin. Erum við orðin endanlega klikkuð? Stoðkerfið er rjúkandi rúst og hefur verið það lengi. Við getum ekki einu sinni skaffað skólaúrræði fyrir þá sem vilja komast í iðnnám en við getum útvegað vopn fyrir aðrar þjóðir og á sama tíma er heill her af ungu fólki að glatast í úrræðaleysi og til að flýja tilgangsleysið getur verið gott að gróðursetja sig fyrir framan tölvuskjáinn og vera þó eitthvað inni í netheimum því raunveruleikinn bítur. Tölurnar tala sínu máli: Hlutfall fólks á örorku- og endurhæfingarlífeyri hækkaði um tæplega fimmtíu prósent frá árinu 2000 til 2024. Greiningum á þunglyndi, kvíða, verkjavanda, ADHD og einhverfu hefur fjölgað mest.

https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-10-hlutfall-folks-a-ororku-haekkad-um-taeplega-fimmtiu-prosent-466597

Þetta ætti ekki að koma á óvart

Svo erum við hissa að ungum öryrkjum fjölgi! Í skýrslu um forvarnir og geðrækt, sem Skrifstofa höfuðborgarsvæðisins gaf út í desember 2022, kemur fram að kerfið veit ekki einu sinni nákvæmlega hverjir eru að falla út úr námi eða vinnu. Áætlað er að 3.000 ungmenni á höfuðborgarsvæðinu séu hvorki í námi né á vinnumarkaði. Hvernig ætlum við að mæta þessum hóp þegar fjórða iðnbyltingin, sjálfvirknivæðing og gervigreind taka störfin – eða þegar ódýrt erlent vinnuafl sinnir þeim verkum sem eftir eru?

Úr skýrslunni beint:

„Ekki eru tiltækar nákvæmar tölulegar upplýsingar yfir ungmenni sem eiga við skólaforðun að etja, hafa ekki hafa skráð sig í framhaldsskóla, eða horfið á brott úr framhaldsskólum á höfuðborgarsvæðinu. Hjá framhaldsskólunum er engin sérstök (miðlæg) skráning til um nemendur sem skráðir eru í skóla en mæta sjaldan eða alls ekki. Leiða má líkur að því að tölur Hagstofnunar des. 2022 um atvinnulaus ungmenni (16–24 ára) endurspegli að mestu leyti þann fjölda ungmenna á höfuðborgarsvæðinu sem eru í skólaforðun, hafa horfið frá námi og eru skráð atvinnulaus. Því má gera að því skóna að um 3000 ungmenni á höfuðborgarsvæðinu séu um þessar mundir hvorki í formlegu námi né á vinnumarkaði og talsverður hluti þeirra sæki einhvers konar þjónustu til sveitarfélaganna.“

Úrræði eru fjárfesting – Arðsemi í mannauði

Ég nenni ekki að fara pent í þetta lengur líka vegna þess að ég fór með báða foreldra mína í þetta hyldýpi úrræðaleysis í þessu blessaða heilbrigðiskerfi okkar. Það að við getum ekki drullast til að hafa heilbrigðismál og menntamál í lagi en ekki á neyðarstigi er fyrir neðan frostmark en við getum sett 1000 milljónir í vopnakaup fyrir Úkraínu á sama tíma og allt er í steik hjá okkur. Vandinn leysist ekki af sjálfu sér. Það á að vera sameiginlegt forgangsverkefni ríkis og sveitarfélaga að grípa þessi 3000 ungmenni áður en þau enda á varanlegri örorku eða festast í viðjum tilgangsleysis. Atvinnuúrræði eins og Fjölsmiðjan eru frábær dæmi um það sem virkar; þar fær fólk tækifæri til að eflast og skila sínu til samfélagsins. Eitt veit ég að þessum 1000 milljónum sem fara í vopnakaup í Úkraínu væri 1000 sinnum betur varið í ungmenni okkar. Fjölsmiðjan gat sinnt 175 nemum á síðasta ári fyrir 220 milljónir. Hvað gæti hún þá gert með 1000 milljónum í viðbót?

Það borgar sig margfalt að fjárfesta í forvörnum og stuðningi á meðan hægt er, frekar en að horfa ráðalaus á kostnaðinn hlaðast upp síðar í heilbrigðiskerfi sem þegar er á brúninni.

Niðurstaðan:

Aðstandendur þessa hóps standa frammi fyrir miklum áskorunum og þurfa á stuðningi að halda en þeir hafa líka rödd og atkvæðisrétt. Það er kominn tími til að við forgangsröðum mannauðnum okkar jafnt og öðrum hagsmunum og hættum að endurtaka sömu mistökin í kerfislægu aðgerðaleysi. Með því að grípa í taumana strax byggjum við upp sterkari einstaklinga og þar af leiðandi heilbrigðara samfélag. Þetta snýst um framtíðarsýn, raunveruleg úrræði og heilbrigða skynsemi.

Höfundur er starfsmaður Fjölsmiðjunnar.